Skömmu eftir að gallabuxum, kvikmyndum og Big Mac skolaði á land í Evrópu hafa menningarvitar haft áhyggjur af yfirráðum bandamanna sinna handan við Atlandshafið. Það sem áður var áhyggjuefni er nú orðið að ótta yfir efnahagslegu sjálfstæði. Bandarísk fyrirtæki hafa gert hvert strandhöggið af fætur öðru í Evrópu. Fólk „gúgglar“ á Apple símann sinn frá Dublin til Dubrovnik. Aðrir risar úr Sílikondalnum geyma gögn Evrópubúa sem nota í auknum mæli bandarísk gervigreindarlíkön til að glöggva sig enn frekar. Embættismenn í Brussel nota tvö bandarísk fyrirtæki, Visa og MasterCard, til að greiða fyrir franskar og bjór. Ljósið yfir barborðinu er haldið logandi með fljótandi gasi frá Bandaríkjunum í stað þess að treysta á rússneska orku.
Þessi tegund af efnahagslegri undirokun, sem bætist ofan á ósjálfstæði í öryggismálum, er er ekki ný af nálinni. „Hvers vegna getur Evrópa ekki byggt sína eigin leitarvél“ hefur lengi vakið upp harmakvein á ráðstefnum í Brussel. En á tímum þar sem slíkar flækjur geta orðið að vopni – ekki síst af Donald Trump og MAGA-klíkunni hans í Bandaríkjunum – vekur það einnig upp geópólitískar spurningar. Ef Trump vill til að mynda virkilega Grænland, gæti hann þá hótað að loka fyrir greiðslugetu Evrópu í verslunum eða slökkt á iPhone-símum í stórum stíl? Gæti einhver meint vanvirðing af hálfu þýska kanslarans leitt til þess að lítil og stór fyrirtæki verði óheimilt að nota bestu gervigreindarlíkön heimsins, sem hamlar framtíðarhorfum þeirra? Möguleikarnir virðast, því miður, vera endalausir.
Hér er óþægilegur sannleikur fyrir stjórnmálamenn í París, Berlín og víðar: Það er að miklu leyti Evrópu sjálfri um að kenna hversu háð hún er Ameríku hf. Áratuga ofregluvæðing hagkerfisins hefur dregið úr samkeppnishæfni og gert fyrirtæki ófær um að keppa við þau bandarísku, sem þegnarnir bjóða svo velkomin. Það sem Evrópubúar gátu ekki byggt hratt upp vegna skrifræðis og reglugerðarfargans, flytja þeir jafn hratt inn frá útlöndum. Það mátti öllum vera ljóst að það myndi kosta mikið að neyða fyrirtæki í gegnum völundarhús skrifræðis til að ná metnaðarfullum grænum markmiðum, vernda friðhelgi einkalífs, koma í veg fyrir bankahrun eða ná öðrum nauðsynlegum markmiðum. En í hversu miklum mæli það hefur gert Evrópu háða öðrum – í bili aðallega Bandaríkjunum og í auknum mæli Kína – er hægt og rólega að koma í ljós.
Það er að miklu leyti Evrópu sjálfri um að kenna hversu háð hún er Ameríku hf. Áratuga ofregluvæðing hagkerfisins hefur dregið úr samkeppnishæfni og gert fyrirtæki ófær um að keppa við þau bandarísku, sem þegnarnir bjóða svo velkomin.
Tækni er þar sem ósjálfstæðið virðist vera hvað mest. Evrópa státar af fáum fyrirtækjum sem leiða þegar kemur að gervigreind, geimferðum eða háþróaðri tölvutækni (ein athyglisverð undantekning er ASML, hollenskt fyrirtæki sem er snar þáttur í örgjörvaframleiðslu á heimsvísu). Stjórnvöld hafa oft lítið annað val en að nota fyrirtæki eins og Microsoft eða Amazon fyrir skýjaþjónustu, Palantir til að fletta í gegnum gögn eða SpaceX til að skjóta á loft hernaðargervihnöttum. Farsakenndar tilraunir til sjálfstæðis frá bandarískum tæknirisum, eins og að neyða embættismenn til losa sig við Windows og taka upp klaufalegan staðgengli hafa mistekist. Það vantar of oft evrópska valkosti. Að stæra sig af því að hafa sett reglur um gervigreind rétt áður en almenningur hlóð niður ChatGPT er ekki beint til þess fallið að rækta innlenda gervigreindarmeistara.
Reglur ESB giltu jú oftast um bandarísk fyrirtæki, að því leyti sem þau vilja bjóða vörur sínar innan sambandsins. En reglugerðir bitna í reynd harðar á evrópskum fyrirtækjum. Kostnaðurinn við að framfylgja flóknum reglum um gagnavernd, svo dæmi sé tekið, er hlutfallslega minnstur fyrir hlítingarher Google eða OpenAI. Litlum keppinautum þeirra í Evrópu skortir stærðarhagkvæmni sem rekja má til sundurleitni innri markaðar ESB sem gerir þeim erfiðara um vik að vaxa út fyrir heimalandið. ESB hefur skapað aðgangshindranir sem oftar en ekki vernda bandaríska risa.
Skert fullveldi Evrópu sést einnig í fjármálum. Evrópskir bankar sem reiða sig á fjármögnun í dollurum hafa lengi þurft að framfylgja tilskipunum Washington, meðal annars beita bandarískum viðskiptaþvingunum. En í öðrum tilfellum er ósjálfstæðið sjálfskipað. Nokkur þúsund evrópskir bankar áttu sameiginlegt greiðslukerfi sem náði yfir allt meginlandið, þekkt sem „Visa Europe“ þar sem eini bandaríski þátturinn var vörumerkið. En vel meintar reglugerðir ESB sem settu hámark á hagnað greinarinnar gerðu reksturinn óaðlaðandi fyrir bankana, sem að lokum seldu reksturinn árið 2016 til Bandaríkjamannanna. Þannig varð til nýtt form af ósjálfstæði.
Þegar allt er tekið saman hefur skrifræðið og völundarhús stofnana gert Evrópu vandræðalega berskjaldaða.
Jafnvel minna spennandi hluti hagkerfisins hefur regluvætt sig til undirgefni og ósjálfstæðis. Á tíunda áratugnum flutti ESB aðeins inn helming þess jarðgass sem það notaði, að hluta til þökk sé innlendri framleiðslu á stöðum eins og Hollandi. Heimatilbúið flækjustig við að bora í mörgum löndum er orðið svo mikið að í dag er 85% af öllu gasi sem notað er flutt inn, þar af meira en fjórðungur frá Bandaríkjunum. Álitleg ný iðnaðarverkefni eru einfaldlega ekki fýsileg í Evrópu. ESB hefur áhyggjur af aðgangi að mikilvægum hráefnum sem það flytur aðallega inn frá Kína. Evrópa á auðlindir, en að fá umhverfis- og önnur leyfi til að vinna þær getur tekið allt að 20 ár, samkvæmt eftirlitsaðilum ESB.
Brussel, „we have a problem“
Það sem er pirrandi er að einstaka þættir reglugerða eru lofsverðir. Já, Evrópa ætti að stefna að kolefnishlutleysi fyrir árið 2050. Auðvitað er skynsamlegt að ná stjórn á gervigreind, svo vélmennin ráðist ekki gegn okkur einn daginn. Strangar samkeppnisreglur sem ESB framfylgir hafa þjónað neytendum vel, og svo framvegis. En þegar allt er tekið saman hefur skrifræðið og völundarhús stofnana gert Evrópu vandræðalega berskjaldaða. Unnið er að því að vinda sumpart ofan af þessu ósjálfstæði þar sem skaðsemin er hvað mest. Í næsta mánuði mun framkvæmdastjórnin kynna „pakka um tæknilegt fullveldi“. En það er alls óvíst hvort Evrópa losar sig við heimsmeistaratitil regluvæðingar á meðan það er háð öllu öðru sem skiptir máli.
Lausleg þýðing á grein í Charlemagne-dálkinum sem birtist í vikuritinu The Economist 22. apríl síðastliðinn.
