Þegar átta stunda vinnu­dagur og fimm daga vinnu­vika þóttu stór­hættu­legar hug­myndir

Því nú þegar líður að kjarasamningum er ágætt að minna okkur á að stundum er í lagi að hugsa út fyrir boxið. Því ekkert er meitlað í stein og nánast án undantekninga er allt sem snýr að vinnumarkaði byggt á reglum sem eiga sér frekar nýlega sögu.

Eitt það fyndna við áhyggjur þess tíma þegar fimm daga vinnuvika og átta klukkustunda vinnudagur þóttu mjög svo róttækar hugmyndir var að margir höfðu mestar áhyggjur af því hvað fólk ætti svo sem við allan þennan frítíma að gera!

En hvaðan kemur þetta fyrirkomulag og hversu gamalt er það?

Ólíkt því sem margir halda eru hugmyndir um átta klukkustunda vinnudaginn ekki komnar frá Bandaríkjunum. Því árið 1817 var það iðnrekandi í Bretlandi sem steig fyrst fram með þessar róttæku hugmyndir.

Sá hét Robert Owen en hann talaði fyrir því að skipta sólarhringnum í þrennt:

Átta klukkustundir í vinnu

Átta klukkustundir í frítíma/hvíld

Átta klukkustundir í svefn.

Owen talaði þarna fyrir gífurlega stórum breytingum. Því á þessum tíma vann fólk í verksmiðjum Bretlands almennt 12–16 klukkustundir á dag.

Mun frægari barátta er þó frá 1886 þegar risastór mótmæli og verkföll voru haldin í Chicago-borg í Bandaríkjunum. Þegar spennustigið í borginni var orðið nokkuð rafmagnað var haldinn mótmælafundur á Haymarket Square.

Fundurinn var að mestu friðsæll. Allt þar til honum var við það að ljúka kastaði einhver óþekktur einstaklingur sprengju inn í hóp lögreglumanna. Sprengjan drap einn lögreglumann samstundis og í ringulreiðinni hóf lögreglan skothríð.

Í raun er stórfurðulegt að Hollywood hafi ekki framleitt einhverja stórmynd um þennan atburð. Því á honum létust sjö lögreglumenn, að talið er að hluta vegna skota úr eigin hópi. Ekki liggur fyrir tala látinna meðal mótmælenda.

Eftir heimsstyrjöldina fyrri fóru mörg Evrópulönd að innleiða átta tíma vinnudag. Til dæmis Frakkland árið 1919, Svíþjóð, Danmörk og Noregur 1919-1920.

Sá vendipunktur sem náði hvað mestri athygli á alþjóðavísu var þegar Henry Ford, bifreiðaframleiðandinn sjálfur, tilkynnti ekki aðeins það að hér eftir yrði vinnudagurinn aðeins átta klukkustundir, heldur yrði vinnuvikan aðeins fimm dagar.

Því víðast vann fólk sex daga vikunnar. Það þótti nokkuð algilt í atvinnulífinu. Þar sem sunnudagar voru frídagur.

Óhætt er að segja að margir hafi sopið hveljur yfir þessum tíðindum. Í sögulegri umfjöllun sem birt var í National Geographic er farið yfir það hverjar áhyggjur gagnrýnenda voru. Sem töldu að þetta fyrirkomulag myndi leiða af sér:

Fólk yrði latara

Vinnusemi myndi almennt minnka

Drykkja myndi aukast

Afbrot og glæpir myndu aukast

Framleiðni yrði minni

Siðferði fólks myndi almennt hnigna.

Í greininni er vitnað í þekktan fasteignajöfur á 19. öld sem orðaði þetta sem svo:

„Idle days breed mischief.“

Eða: „Auðir dagar ala af sér óskunda.“

Já, hvað átti fólk svo sem að fara að gera við allan þennan frítíma?!

Jú, eyða peningum, sagði Ford. Því það sem hann sá fyrir sér sem ávinning af breyttu fyrirkomulagi var að úthvílt starfsfólk myndi vinna betur, afköst myndu því aukast og síðast en ekki síst: Með meiri frítíma hefði fólk meiri tíma til að eyða peningum.

Stytting vinnuvikunnar og stytting vinnudagsins á þessum tíma var því liður í því að búa til neyslusamfélag, ekkert síður en að auka á réttindi starfsfólks.

Eftir breytingarnar hjá Ford bættust sífellt fleiri fyrirtæki í hópinn og vart þarf að nefna það í dag hvernig rannsóknir hafa nú sýnt það í áratugi að úthvíldara og ánægðara starfsfólk á almennt auðveldara með að vinna betur.

Í söguyfirliti ASÍ segir að átta tíma vinnudagur hafi verið hluti af kjarasamningum árið 1942 og á vef Alþingis má finna ræður sem staðfesta þá baráttu.

Almennt þekkjum við þróunina á Íslandi eins og hún hefur verið erlendis. Þar sem margt hefur breyst síðan þessar róttæku og jafnvel stórhættulegu hugmyndir náðu fram að ganga. Fjarvinna er til dæmis orðin hluti af vinnumarkaði, mun fleiri útfærslur eru á samningum fólks um vinnutíma eða vinnufyrirkomulag og þar sem stuðst er við almenna samninga hefur líka verið samið um styttingu vinnuvikunnar. Þá er fyrirséð að sjálfvirknivæðing mun aukast mikið um heim allan og það hratt á komandi misserum. Með tilheyrandi áhrifum á störf, vinnutíma og þörfum vinnumarkaðar.

Spurning hausts og næsta vetrar er því möuglega sú  hvort aðilar nái að hugsa eitthvað út fyrir boxið í kjaraviðræðunum fram undan og jafnvel þá þannig að nýjar og „stórhættulegar“ hugmyndir nái fram að ganga?

National Geographic

Britannica - Haymark affair