Traust: Hinn ó­sýni­legi horn­steinn ís­lenskrar heil­brigðis­þjónustu

Þegar við ræðum heilbrigðiskerfið á Íslandi endum við oft í tölfræði um fjölda legurýma, biðlista eða fjárhagsáætlanir. En það gleymist jafnan að heilbrigðisþjónusta er í grunninn ekki kerfi, heldur samfélag fólks. Traust er límið sem heldur þessu öllu saman. Á Íslandi, þar sem við erum fá og tengslin náin, er þetta traust okkar dýrmætasta auðlind – en hún er líka sú viðkvæmasta.

Þegar við erum veikust, þurfum við að treysta

Kjarni heilbrigðisþjónustu er sú stund þegar sjúklingur leggur líf sitt eða heilsu barnsins síns í hendurnar á öðru fólki. Ef sjúklingurinn treystir ekki fagfólkinu, þorir hann síður að vera hreinskilinn um líðan sína. Án trausts myndast gjá sem leiðir til þess að fólk dregur það að leita sér aðstoðar, sem er bæði dýrt fyrir kerfið og mögulega skaðlegt fyrir einstaklinginn. Traust er þannig forsenda þess að heilbrigðisþjónusta geti verið sú „besta sem völ er á hverju sinni“.

Samstarf fagstétta: Traust á vaktinni

Nútíma heilbrigðisþjónusta er liðsíþrótt. Eitt stærsta verkefni okkar er svokölluð „tilfærsla verkefna“ eða skynsamleg verkaskipting þar sem ólíkar stéttir vinna nýstárlega saman. Til þess að hjúkrunarfræðingur geti tekið við verkefnum af lækni, eða sjúkraliði af hjúkrunarfræðingi, verður að ríkja traust á milli þeirra. Fagstéttirnar verða að treysta því að önnur geti tekið við þeim verkefnum sem færast eiga á milli.

Læknirinn verður að treysta því að samstarfsfólkið þekki sín takmörk, og hjúkrunarfræðingurinn verður að treysta því að læknirinn sé raunverulegur bakjarl. Ef það ríkir hroki eða tortryggni á milli stétta, strandar öll framþróun. Þegar fagfólk treystir hvert öðru byggt á samtali og reynslu, verður þjónustan snarpari, biðtími styttist og öryggi sjúklingsins eykst.

Landið allt og öryggisnetið

Sama á við um þróun þjónustu á landsbyggðinni. Þegar þjónusta er færð á milli staða, verður að ríkja traust á milli starfsstétta á staðnum og bakhjarls þjónustunnar í Reykjavík. Ef ljósmæður eða læknar úti á landi geta ekki treyst á örugga flutninga eða bakvaktir, skapast óöryggi sem dregur úr gæðum þjónustunnar og veldur flótta úr stéttinni. Einnig er mikilvægt að íbúar geti borið traust til þess að fá þá bráðu þjónustu sem þarf á hverjum stað. Í dreifbýlu og harðbýlu landi eins og Íslandi er í þessu sambandi óhjákvæmilegt að horfa til landfræðilegra og veðurfarslegra aðstæðna og viðurkenna að sama þjónustan hentar ekki á öllum stöðum.

Samtalið er oftast árangursríkast

Traustið þarf líka að ná upp á við, til stjórnvalda. Mörg dæmi eru um að nýsköpun og skipulagsbreytingar mæti mótstöðu, ekki vegna þess að hugmyndirnar séu slæmar, heldur vegna þess að starfsfólkið var ekki haft með í ráðum.

Ef stjórnendur eða stjórnvöld kalla fagfélög og notendur þjónustu að borðinu snemma við mótun nýrrar stefnu, myndast traust. Starfsfólkið á gólfinu finnur að þekking þeirra er metin. Notendur finna að reynsla þeirra og væntingar skipta máli Ef skipulagsbreytingar eru hins vegar kynntar sem fullmótaðar ákvarðanir, án samráðs, upplifir starfsfólkið það sem atlögu að faglegu öryggi og notendur sem skilningsleysi og vanvirðingu. Án trausts verður hver tilraun til framþróunar að varnarbaráttu í stað sameiginlegrar nýsköpunar.

Á sama hátt er mikilvægt að fagfélög og notendur treysti því að stjórnvöld vinni í góðri trú og hlusti á ábendingar og að þótt niðurstaðan verði ekki endilega sú sem þau helst vildu sé verið að vinna við að bæta heilbrigðiskerfið eða þjónustu við tiltekna hópa. Í langflestum tilvikum fara hagsmunir og markmið stjórnvalda, notenda og fagfélaganna saman að því að veita bestu mögulegu þjónustu fyrir þá fjármundi sem til skiptanna eru. Það er sjaldnast til þess fallið að auka traust að eiga í háværum deilum á opinberum vettvangi, hvorki milli þeirra aðila sem deila og sérstaklega ekki gagnvart notendum þjónustunnar.

Byggjum upp traust saman

Við stöndum á tímamótum þar sem áskoranirnar eru margar, en tækifærin enn fleiri. Til þess að íslenska heilbrigðiskerfið blómstri, þurfum við öll að leggja okkar af mörkum:

• Stjórnvöld þurfa að sýna samstarfsvilja með því að hlusta á raddir starfsfólks og notenda áður en ákvarðanir eru teknar. Sönn framþróun sprettur úr samvinnu en ekki einhliða fyrirmælum.
• Fagstéttir þurfa að rækta virðingu fyrir ólíkum hlutverkum samstarfsfólks síns. Þegar traust ríkir á milli stétta verður vinnan léttari og sjúklingurinn öruggari.
• Notendur þurfa að taka þátt í þróun þjónustunnar og hafa það hugfast að allir eiga að fá þjónustu við hæfi og samkvæmt bestu þekkingu, óháð kvilla, fjárhag eða forsögu. Þjónustan er best þegar hún er hönnuð frá sjónarhorni notandans.
• Við öll þurfum að vera heiðarleg um takmarkanir okkar, læra af mistökum og mæta hvert öðru af mennsku í stað tortryggni.

Traust er ekki eitthvað sem maður eignast og hefur heldur eitthvað sem þarf að ávinna sér og viðhalda. Förum því varlega með það og byggjum upp kerfi þar sem hagsmunir sjúklingsins vega alltaf þyngra en hagsmunir einstakra hópa. Kerfi sem byggir á því að það sé hagkvæmt og réttlátt að allir hafi jafnan aðgang að viðeigandi heilbrigðisþjónustu óháð uppruna, fjárhag, persónueinkennum eða kvilla. Það er besta fjárfestingin í heilsu þjóðarinnar.

Höfundur er læknir og aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra