Það er ekki hægt að jafna dánarað­stoð við sjálfs­víg

Í umræðu um dánaraðstoð heyrum við því stundum fleygt að ef fólk er veikt og vill ekki lifa lengur geti það „bara framið sjálfsvíg“. Slík einföldun er ekki aðeins villandi heldur dregur hún úr skilningi á aðstæðum fólks með ólæknandi sjúkdóma sem upplifir óbærilegar þjáningar. Dánaraðstoð og sjálfsvíg eru ekki sambærilegir hlutir, enda eiga þau rætur í gjörólíkum aðstæðum, upplifun og valkostum.

Ólíkar athafnir, ólíkur tilgangur

Beiðni um að flýta fyrir andláti vegna lífsógnandi sjúkdóms eða óbærilegra þjáninga er á engan hátt hægt að jafna við sjálfsvíg, sem er alltaf harmsaga og mikið áfall. Meginmarkmið einstaklings sem óskar eftir dánaraðstoð er að stytta kvöl síðustu stunda lífsins og finna persónulega reisn í yfirvofandi brottför úr þessum heimi. Sem dæmi um aðstæður sem varða dánaraðstoð, er þá sanngjarnt eða rétt að nota orðið sjálfsvíg þegar sárkvalinn 76 ára einstaklingur með ólæknandi briskrabbamein vill stytta líf sitt um nokkrar vikur? Um er að ræða mjög ólíkar athafnir, bæði siðferðilega og tilfinningalega. Munurinn snýr ekki aðeins að verknaðinum sjálfum, heldur að tilgangi, ferli, ábyrgð og afleiðingum. Hann birtist m.a. á eftirfarandi hátt:

• Tilgangur, samhengi og tími eru ólík. Sjálfsvíg felur í sér að binda enda á líf sem hefði getað haldið áfram. Dánaraðstoð á sér hins vegar stað þegar dauðinn er fyrirsjáanlegur og óhjákvæmilegur, læknisfræðileg úrræði hafa verið fullreynd og markmiðið er ekki lækning heldur að binda enda á þjáningu í lok lífs.
• Hlutverk heilbrigðiskerfisins er ólíkt. Við sjálfsvígshugsanir er hlutverk heilbrigðisstarfsfólks að grípa inn í og vernda líf. Við dánaraðstoð er ábyrgðin hins vegar sameiginleg og ferlið rammað inn af lögum, faglegu mati og læknisfræðilegu eftirliti, þar sem sjálfræði einstaklings sem er að deyja er metið og virt.
• Ákvörðunartökuferlið er gjörólíkt. Sjálfsvíg er oft tengt bráðri krísu, skertri dómgreind eða tímabundnu ástandi. Beiðni um dánaraðstoð byggir hins vegar á yfirveguðu, ígrunduðu og viðvarandi ferli sem er endurmetið ítrekað og er aldrei skyndiákvörðun.
• Framkvæmdin er ólík. Sjálfsvíg getur verið ofbeldisfullt, ófyrirsjáanlegt og sársaukafullt. Dánaraðstoð fer hins vegar fram með viðeigandi lyfjum sem tryggja friðsælan dauða.
• Félagslegar og tilfinningalegar afleiðingar eru ólíkar. Sjálfsvíg leggur gjarnan þunga byrði á aðstandendur, sem geta upplifað höfnun, sektarkennd, reiði og skömm. Ótímabært andlát skilur eftir sig erfiðar spurningar sem oft fást engin svör við. Dánaraðstoð fer hins vegar fram innan ramma heilbrigðiskerfisins og aðstandendur geta verið hluti af ferlinu.
• Sjálfræði birtist með ólíkum hætti. Í sjálfsvígstilfellum er sjálfræði oft skert af sálrænum vanda, örvæntingu eða félagslegum aðstæðum. Í dánaraðstoð er sjálfræði skilgreint, metið og verndað með ströngum skilyrðum og faglegu mati.
• Tengsl og nærvera í lok lífs eru ekki þau sömu. Ólíkt flestum sjálfsvígstilfellum deyr sá sem fær dánaraðstoð ekki einn, heldur í faðmi fjölskyldu og vina, á þeim stað og á þann hátt sem hann kýs. Opinská samtöl við aðstandendur eru algeng og læknar leggja ríka áherslu á upplýsingagjöf og sátt í ferlinu.

Orðræða og merking hafa áhrif á fólk sem er deyjandi. Að jafna dánaraðstoð við sjálfsvíg getur aukið skömm, þögn og einangrun meðal alvarlega veikra einstaklinga og gert þeim erfiðara að ræða óskir sínar opinskátt við aðstandendur og heilbrigðisstarfsfólk.

Dánaraðstoð og sorgarferlið

Rannsóknir frá Hollandi og Oregon-fylki í Bandaríkjunum sýna að nánustu aðstandendur krabbameinssjúkra sem fengu dánaraðstoð upplifðu vægari sorgareinkenni og minni áfallastreitu. Það var þeim huggun í harmi að ástvinur þeirra skuli hafa fengið að stjórna ferðinni sjálfur og deyja á eigin forsendum. Það reyndist þeim mikilvægt í sorgarferlinu að fá að vera viðstaddir andlátið, kveðja í ró og næði og eiga samtöl sem annars hefðu ekki átt sér stað.

Sumir aðstandendur töldu að opinská umræða um dauðann hefði auðveldað þeim að horfast í augu við og sættast við yfirvofandi missi. Aðrir nefndu þakklæti fyrir tækifærið til að gera upp ágreining eða rifja upp dýrmætar minningar.

Þegar þjáningin ein er eftir

Dánaraðstoð og sjálfsvíg eru ekki sambærileg fyrirbæri. Þau eru ólík hugmyndafræðilega, læknisfræðilega, siðferðilega og lagalega. Flestir þeirra sem fá dánaraðstoð eru langt leiddir af ólæknandi sjúkdómum og hafa upplifað það versta sem lífið hefur upp á að bjóða. Dánaraðstoð gefur þeim tækifæri til að endurheimta mannlega reisn og binda enda á tilgangslausar þjáningar. Þegar lækning er ekki handan við hornið og þjáningin ein eftir gefur dánaraðstoð fólki tækifæri til að viðhalda mannlegri reisn og hafa raunverulegt val um hvernig síðustu kaflar lífsins eru skrifaðir.

Þetta snýst ekki um dauðann heldur um lífið, reisnina og valið þegar engar aðrar leiðir eru færar.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar, félags um dánaraðstoð, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.