Mýrar skipta máli - Al­þjóð­legur dagur vot­lendis

Mýrar eru merkileg vistkerfi. Blautur en næringarríkur jarðvegur, eða raunar mór, setur lífinu strangar skorður en verðlaunar ríkulega þau sem þar geta lifað. Í dag, 2. febrúar, er alþjóðlegur dagur votlendis og því er ekki úr vegi að velta fyrir okkur þessu merkilega umhverfi. Hvað er votlendi, hvar er það, og hvers vegna er það mikilvægt fyrir Íslendinga?

Við fyrstu sýn kunna mýrar að virðast nokkuð látlausar með lágvöxnum og einsleitum gróðri. Þegar betur er að gáð finnast þó fjölmargar tegundir sem hafa aðlagast þessu blauta umhverfi á merkilegan hátt og þrífast vart annars staðar. Bjöllur synda í smátjörnum með loftbólur á bakinu til öndunar, fífur hafa loftæðar í rótum sínum til að koma súrefni niður í loftfirrtan móinn, og vaðfuglar eins og jaðrakan standa á stultum og bora löngum goggnum eftir gómsætum smádýrum.

Votlendi þekur um 20% af grónu flatarmáli Íslands. Á landsvísu hefur um helmingi votlendis verið raskað eða það framræst. Ef einungis er horft til láglendis fer þetta hlutfall upp í 70%. Flói, Mýrar, Fljót og Kringlumýrarbraut eru allt örnefni sem lýsa gegnsósa landi en þó stendur stór hluti þess þurr í dag.

Undanfarið hefur umræða um endurheimt votlendis náð nokkru flugi, sérstaklega í samhengi loftslagsbreytinga. Endurheimt votlendis er þó ekki bara loftslagsaðgerð sem snarminnkar losun kolefnis og bindur það í blautum jarðvegi. Hún er líka tilraun til að græða upp hnignað vistkerfi og styrkja þannig þanþol og líffræðilega fjölbreytni landsins.

Við mannfólkið nýtum okkur einnig mýrar þó við séum ekki jafn sérhæfð og jaðrakaninn hér að ofan. Til að mynda virkar votlendi sem svampur sem getur tekið við miklu vatni í vætutíð og flóðum en viðhaldið afrennsli þegar þurrkar geisa. Þar að auki síast vatn við það að renna um votlendisjarðveg. Þannig vernda mýrar til dæmis bæði vatnsból og fiskveiðiár fyrir áföllum.

Heilbrigð votlendi binda mikið magn kolefnis í jarðvegi, sem er mikilvægur orku- og næringarforði. Til marks um þetta má nefna að kolefnið sem grafið er úr jörðu í dag varð til úr plöntuleyfum sem söfnuðust upp í mýrum fortíðar. Framræst votlendi er því verðmætt og frjósamt landbúnaðarland þar sem unnt er að nýta uppsöfnuð næringarefni. En framræst land sem ekki er nytjað losar kolefni mýrarinnar út í andrúmsloftið og orka og næringarefni tapast án þess að því fylgi nokkur ávinningur.

Þekking er undirstaða bæði verndar og sjálfbærrar nýtingar votlendis. Hjá Landi og skógi er lögð áhersla á að kortleggja og vakta stöðu votlendis á Íslandi, eðli þess, tækifæri og ógnir. Þessi þekking nýtist meðal annars við árangursmat endurheimtar- og verndaraðgerða, skipulagsgerð og ákvarðanatöku, og í nákvæmu loftslagsbókhaldi Íslands. Rannsóknir, vöktun og árangursmat eru lykillinn að sjálfbærri landnýtingu.

Við, líkt og jaðrakan, eigum mikið undir heilbrigðum mýrum. Vatn, loftslag og lífríki. Nýtum þær af ábyrgð, verndum þær sem enn eru ósnortnar og endurheimtum votlendi þar sem því verður við komið.

Höfundur er vistfræðingur hjá Landi og skógi.