Miklar launa­hækkanir stærra vanda­mál en verð­tryggingin

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra sagði í viðtali við Bítið í gær að ríkisstjórnin ætlaði að stíga fyrstu skrefin í átt að afnámi verðtryggingar um næstu áramót. Á sama tíma ætluðu þau að verja fyrstu kaupendur með fjölgun hlutdeildarlána og öðrum leiðum. Þórður segir að hans skilningur á viðtalinu við hana sé sá að hún ætli að breyta lánaskilmálum húsnæðislána.

„Það eru aðallega tvær tegundir af húsnæðislánum. Það eru jafnar afborganir og jafnar greiðslur. Eins og ég skildi þetta þá vilji stjórnin einhvern veginn setja skorður á það að fólk geti farið í jafnar afborganir, sem þýðir það að það þarf að borga þá jafn mikið af höfuðstól í hverjum mánuði, í stað þess að borga bara alltaf sömu upphæð,“ segir Þórður sem var til viðtals í Bítinu. 

Það þýðir að fyrstu kaupendur muni eiga erfitt með að fá lánað. Verðtryggingin geri fleirum kleift að kaupa, sem annars gætu það ekki.

„Þú færð í rauninni lánað fyrir hluta lántökukostnaðarins, verðbæturnar hlaðast bara á höfuðstólinn.“

Í raun pirrað á verðbólgu

Þórður segir að þegar fólk pirri sig á verðtryggingu sé það í raun að pirra sig á verðbólgunni.

„Allar umkvartanir sem snúa að verðtryggingu… þá er fólk að kvarta yfir verðbólgu og það er rót vandans, ekki verðtryggingin sjálf. Verðtryggingin er bara tegund af afleiðu sem er sett inn í lánasamninga. Verðtryggingin í rauninni væri ekki það vandamál sem hún er nema af því að við erum alltaf í þessum rosalegu launahækkunum hérna.“

Þórður segir íslenska vinnumarkaðsmódelið vera vandamál og sérstaklega þá með tilliti til þess að það sé enginn samhljómur um það hvert svigrúmið er séð til launahækkana hverju sinni.

„Endalausir samningar út og suður, svo margir að semja.“

Síðasta lota hafi tekið til kjarasamninga sem eigi að gilda frá 2024 til 2028 og gert ráð fyrir 15 prósenta launahækkun á fjórum árum.

„Svo líður eitt og hálft ár og kennarar eru að semja um 25 prósenta launahækkun og auðvitað horfa Efling og VR á þetta. Heyrðu, við þurfum að sækja þetta,“ segir hann og að það þurfi að breyta þessari nálgun. Það verði spennandi að sjá hvort Bjarna Benediktssyni, nýjum framkvæmdastjóra, takist að gera það í næstu lotu.

Virkur samráðsvettvangur um svigrúm

Spurður hvernig eigi að breyta módelinu segir Þórður að það væri til dæmis hægt að vera með virkan samráðsvettvang sveitarfélaga, ríki og stéttarfélaga.

Hann segir launakostnað í hagkerfinu um 60 prósent og það hlutfall sé svipað um alla Evrópu.

„Ef við erum alltaf að fá 6, 7, 8 prósenta launahækkun á ári, meðan það er 1 til 3 prósent á meginlandinu, þá augljóslega verður verðbólga viðvarandi þrem til fjórum prósentum hærri hér.“

Hann segir þetta ástæðuna fyrir því að verðtryggingunni hafi verið komið á. Hann segir Ísland dálítið sér á báti með verðtrygginguna og hans skoðun, og annarra, sé að vandamálið sé miklar nafnlaunahækkanir.

„Það eru viðvarandi meiri launahækkanir hér á hverju ári heldur en í öðrum löndum og þar af leiðandi erum við alltaf með meiri verðbólgu, og verðtrygging er bara eitt úrræði við þessum vanda og með því að fækka úrræðunum gegn grunnrót vandans, sem er verðbólga, þá leysum við ekki vandann.“

Þórður segir að með því að ná tökum á vinnumarkaði með því að breyta þessu módeli væri hægt að draga úr verðbólgu. Við það segir Þórður að verðtryggingin væri ekki sama vandamál.

Afturhvarf til fortíðar

Hann gagnrýnir sömuleiðis áætlanir ríkisstjórnarinnar um afnám verðtryggingar. Það eigi að þrengja lánaskilyrði og á sama tíma eigi að mæta fyrstu kaupendum með öðrum úrræðum. Hann spyr hvort það eigi að vera félagsleg úrræði en Kristrún talaði í viðtalinu í gær, til dæmis, um hlutdeildarlán. Þórður segir þetta „pólitíska útdeilingu á gæðum“ og það sé það sem sé verið að reyna að forðast með afnámi verðtryggingar.

„Þið munið hvernig þetta var hérna áratugina eftir stríð. Það voru neikvæðir vextir bæði á útlánum og innlánum, stjórnmálaflokkar tókust á um yfirráð í bönkum, skipuðu bankaráð, bankastjóra… Það hefur aldrei verið jafn mikil samþjöppun í atvinnulífinu eins og fyrir verðtrygginguna og úthlutun fjármagns var pólitísk þar sem skuldirnar bruna alltaf upp,“ segir Þórður og spyr hvort ríkisstjórnin stefni á eitthvað svipað.

„Þar sem það á að þrengja að valkostum á lánamarkaði en búa þá til úrræði fyrir þá sem geta ekki fengið lán. Eru það þá félagslegt húsnæði og skiptir þá máli í hvaða flokki þú ert? Ég held það yrði afturhvarf til fortíðar að tala um það að fækka valkostum á lánamarkaði.“

Vaxtakjör óverðtryggra lána verði sjálfkrafa betri fari verðbólga niður

Spurður hvort hægt væri að losa okkur við verðtrygginguna ef verðbólgan færi niður í tvö til þrjú prósent segir Þórður að þegar verðbólgan hrundi hafi fólk til dæmis leitað í óverðtryggð lán.

„Ef við náum að halda henni niðri þá verða vaxtakjörin á þessum óverðtryggðu lánum miklu skaplegri,“ segir hann og að þetta myndi þá gerast af sjálfu sér.

„Það þarf ekkert að fara í einhverjar dramatískar aðgerðir á löggjafarhliðinni til að afnema hana ef við náum bara tökum á verðbólgunni. Þá er verðtryggingin ekki vandamál.“

Þórður segir að taka úr verðtryggingunni muni ekki lækka verðbólguna. Spurður af hverju hann sé svo ósammála Kristrúnu og Daða Má Krisóferssyni, fjármála- og efnahagsráðherra, sem einnig eru hagfræðingar, segir Þórður að hann telji Kristrúnu vita hvernig kerfið virkar.

„Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabankans var auðvitað að segja um daginn… þeir eru búnir að herða á þessum skilyrðum og mér heyrðist hún vera að lofa ákveðnum hlutum sem Seðlabankinn hefur þegar sett bankanum. Þannig að Kristrún veit alveg að verðbólga er vandamálið, en auðvitað er hún bara í pólitík og þarf að segja eitthvað sem hljómar vel.“

Ekki vaxtalækkunarferli en erfitt að hækka

Hann segir að hans mati væri gott að koma upp reglulegum samráðsvettvangi launþegahreyfingarinnar, vinnuveitenda og eins hins opinbera þar sem hægt væri að komast að einhverri niðurstöðu um það hvert raunverulegt svigrúm til launahækkana sé og þá yrðu væntingar samstilltar í næstu kjaralotu.

„Mér fannst til dæmis í þessum síðustu kjarasamningum vera sýnd ákveðin viðleitni til þessa en því miður hélt það bara í eitt og hálft ár þegar að, hérna, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga samdi við kennara fram hjá öllum öðrum.“

Spurður um stýrivaxtaákvörðun á morgun segist hann ekki geta sagt að við séum í „vaxtalækkunarferli“.

„Verðbólguvæntingar, ef þú horfir á skuldabréfamarkaðinn, voru orðnar mjög jákvæðar nú um mitt sumar. Svo hafa þær smátt og smátt versnað eftir því sem líður á veturinn. Ég held það séu engar líkur á því að vextir verði lækkaðir í vikunni. Hvort þeir verði hækkaðir, ég er ekki viss um það vegna þess að það er einfaldlega svo mikill slaki í hagkerfinu núna. En það verður forvitnilegt að fylgjast með því.“

Hann segir forsendur fjárlaga um 1,8 prósenta hagvöxt og fjögurra prósenta 4 prósenta atvinnuleysi bjartsýnt mat.

„Ef Seðlabankinn heldur að verðbólgan sé að hlaupa af stað aftur, þá auðvitað hækka þeir vexti. En þeir verða líka að horfa á þann efnahagslega slagkraft sem að hefur minnkað mjög hratt núna á síðustu mánuðum,“ segir hann að lokum.