Reykjavíkurleiðin ekki rétta leiðin

Reykjavíkurborg kynnti í dag breytingar á leikskólakerfinu, svonefnda Reykjavíkurleið. Tillögurnar voru fyrst lagðar fram í október 2025, fóru í umsagnarferli og hlutu mikla gagnrýni, og hafa nú lítillega verið endurskoðaðar.

Áralöng krafa um breytingar

Starfsfólk leikskóla um allt land hefur um árabil kallað eftir fjölgun stöðugilda. Mikið álag hefur verið meðal annars vegna ófullnægjandi húsnæðis, aukins undirbúningstíma leikskólastarfsfólks, mönnunarviðmið voru felld úr gildi ásamt breytingum á samfélagsgerðinni með fjölbreyttari hópi barna og foreldra. Sömuleiðis hefur vinnuvika starfsfólks verið stytt með það að markmiði að bæta starfsskilyrði starfsfólks sveitarfélaga.

Upphaflega voru sveitarfélögin mörg hver andsnúin styttingu vinnuvikunnar og í stað þess að fylgja kjarasamningum sem þau gerðu sjálf var ýmislegt gert til að vinna gegn styttingunni og auknum undirbúningstíma. Þegar fram leið og mótmæli starfsfólks í leikskólum við auknu álagi urðu enn háværari brugðust mörg sveitarfélög við með því að leita allra annarra leiða en að verða við þeirri einföldu kröfu að fjölga stöðugildum.

Þjónustuskerðing og hækkun gjalda

Þannig varð til hið svokallaða Kópavogsmódel sem byggir á þeirri grunnhugmynd að draga úr vistunartíma barna með því að búa til fjárhagslegar refsingar fyrir lengri dvalartíma. Fjöldi annarra sveitarfélaga hefur fylgt í kjölfarið og innleitt grundvallarkerfisbreytingu á leikskólamódelinu sem er í miklu ósamræmi við fyrirkomulagið í öðrum velferðarríkjum sem við berum okkur helst saman við. Samtök launafólks og foreldrar bentu á að nauðsynlegt væri að svara kalli starfsfólks en það væru aðrar færar leiðir en þjónustuskerðing sem fæli í sér aukið álag á foreldra og aukinn kostnað.

Reykjavíkurborg ruddi brautina á sínum tíma þegar kom að uppbyggingu leikskólakerfisins og því kemur verulega á óvart að þau hyggist nú elta önnur sveitarfélög með svokallaðri Reykjavíkurleið sem er í raun byggð á sömu hugmyndafræði og Kópavogsmódelið.

Reykjavíkurleiðin gengur út á gjaldfrjálsan 36 stunda dvalartíma en svo taki gjöldin stigvaxandi hækkunum umfram það. Útkoman er að hálftíminn umfram 8 stundir verður sá dýrasti á höfuðborgarsvæðinu. Samhliða verða teknir upp tekjutengdir afslættir þar sem tekjuviðmiðin eru langt undir meðallaunum fyrir foreldra í sambúð. Þar að auki þarf að greiða 5.000 kr. fyrir hvern skráningardag. Flestir foreldrar standa frammi fyrir því að þurfa annað hvort að greiða mun meira fyrir leikskóladvöl eða draga úr vinnu með tilheyrandi tekjutapi. Hópurinn sem gjaldskrárhækkanir bitna verst á eru foreldrar í ósveigjanlegum störfum eða sem eiga lítið sem ekkert bakland, það ýtir undir stéttskiptingu. Þetta bætist ofan á þunga stöðu margra heimila vegna verðbólgu, vaxta og hækkanna á nauðsynjavörum á borð við húsnæði, mat, rafmagn og hita sem eru meiri en kjarasamningsbundnar hækkanir stórra hópa.

Hvernig viljum við skipuleggja velferðarþjónustuna?

Það er umhugsunarefni að svo stórar kerfisbreytingar sem hafa orðið víða í leikskólakerfinu hafi í raun orðið án allrar pólitískrar umræðu. Starfsfólki leikskóla og foreldrum hefur verið stillt upp sem tveimur andstæðum hópum þar sem hagsmunir þeirra fari ekki saman. Þannig hefur hinn augljósi kjarni máls ekki verið ræddur, að sveitarfélög bera ábyrgð á hagsmunum beggja hópa og barnanna ásamt stefnumótun velferðarþjónustunnar. Mörg þessara sveitarfélaga sem hafa kollvarpað leikskólakerfinu leggja einnig áherslu á lágt útsvar og hafa bent á að sparnaður felist í minni yfirvinnu starfsfólks. Þannig að kerfisbreytingin er sparnaðaraðgerð.

Hvergi í almannaþjónustu eru tekjutengingar í gjaldtöku – er það svo að við viljum sem samfélag byrja að innleiða það hjá barnafjölskyldum? Þeim mun hærri sem tekjur foreldra eru, þeim mun hærri skatt greiða þau hlutfallslega og barnabætur þeirra skerðast með hækkandi tekjum auk þess sem fjöldi foreldra á ekki rétt á þeim. Innleiðing tekjutenginga á leikskólagjöldum hefur því veruleg áhrif á jaðarskatta barnafjölskyldna.

Ísland stendur á krossgötum í leikskólamálum. BSRB hefur lengi barist fyrir því að umönnunarbilið verði brúað, og loksins hafa stjórnvöld, sveitarfélögin og aðilar vinnumarkaðarins komist að sameiginlegri niðurstöðu um hvernig eigi að gera það. Tillögurnar ganga m.a. út á að bæta starfsumhverfi og starfsskilyrði leikskólanna, efla fagstéttir í leikskólum og móta heildstæða stefnu um stuðning við barnafjölskyldur. Fyrsta skrefið á þessari vegferð er að ríki og sveitarfélög hefji viðræður um uppbyggingu og fjármögnun leikskólastigsins. Það er ótækt að áður en til þess kemur séu sveitarfélög að hola kerfið að innan með þjónustuskerðingu, innleiðingu tekjutengingar og verulegrar hækkunar gjaldskrár.

Leikskólar eru meðal mikilvægustu stofnana í íslensku samfélagi og eitt mikilvægasta jöfnunar- og jafnréttistæki sem við eigum. Um það þarf að standa vörð og bregðast við þeim áskorunum sem blasa við með því að fjölga stöðugildum líkt og skýr krafa var um í ákalli leikskólastjóra borgarinnar og bæta kjör og starfsumhverfi. Leikskólakerfið verður ekki styrkt með niðurskurði. Það verður styrkt með því að fjárfesta í fólkinu sem heldur því uppi og í þjónustunni sem samfélagið treystir á.

Höfundur er formaður BSRB.