Hlægi­leg sjálfs­fróun og hryðju­verk á Wuthering Heights

Wuthering Heights er frjálsleg aðlögun á samnefndri skáldsögu eftir Emily Brontë í leikstjórn Emerald Fennell sem jafnframt skrifar handritið. Fennell hefur risið hratt í Hollywood frá því hún sló í gegn með frumraun sinni, hefndartryllinum Promising Young Woman (2020) og fylgdi henni eftir með svörtu kómedíunni Saltburn (2023).

Hollywood-stjörnurnar Margot Robbie og Jacob Elordi leika aðalhlutverkin tvö en jafnframt fara Hong Chau, Shazad Latif, Alison Oliver og Martin Clunes með hlutverk í myndinni. Þá leika Owen Cooper, Charlotte Mellington og Vy Nguyen yngri útgáfur af Heathcliff, Catherine og Nelly.

Catherine (Mellington) elst upp hjá ströngum föður sínum (Clunes) á býlinu Wuthering Heights og ver dögunum með vinnukonunni Nelly Dean (Nguyen). Einn daginn kemur faðir hennar heim með götustrákinn Heathcliff (Cooper) og tekur hann að sér. Börnin vaxa úr grasi og Catherine (Robbie) og Heathcliff (Elordi) þróa með sér náið samband, Nelly (Chau) til töluverðrar gremju. Þegar systkinin Edgar (Latif) og Isabella Linton (Oliver) flytja í nágrennið þá setur það líf Catherine og Heathcliff í uppnám.

Lesendur athugi að ákveðnum atriðum og vendingum myndarinnar er spillt í gagnrýninni hér að neðan. 

Volgar viðtökur, dauði höfundar og fæðing klassíkur

Emily Brontë skrifaði hina gotnesku Wuthering Heights, sína fyrstu og einu skáldsögu, undir pennanafninu Ellis Bell og kom hún út árið 1847. Viðtökurnar við bókinni voru blendnar. Barbarísk grimmdin, óhefluð ástríðan og ofbeldisfullt umfjöllunarefnið hneykslaði almenning og gagnrýnendur lýstu persónunum sem hatursfullum og villimannslegum.

Rúmu ári eftir útgáfuna lést Brontë sviplega, aðeins þrjátíu ára gömul og fékk því ekki að upplifa hvernig afstaða til bókarinnar þróaðist en hún festi sig síðan í sessi sem klassísk saga um sjúka ást og ofsafengna hefnd.

Frásögnin er óhefðbundin, atburðir hennar melódramatískir og persónurnar brotnar, breyskar og marglaga. Sagan hefur gegnum tíðina verið flokkuð sem ástarsaga (og er það að hluta til) en er í grunninn saga um hatur sem sprettur upp úr harðneskjulegum aðstæðum og getur af sér áratugalanga hefnd.

Vegna vinsældanna hefur Wuthering Heights verið aðlöguð hátt í tuttugu sinnum að skjánum, í kvikmyndum og sjónvarpi (og í laginu fræga með Kate Bush). Af því að sagan er tvískipt, teygir sig yfir nokkurra áratuga tímabil og inniheldur fjölda nýrra persóna í seinni hlutanum hefur fyrri hluti bókarinnar, saga Catherine og Heathcliff, yfirleitt bara verið tekinn fyrir. 

Kynferðislegir órar fjórtán ára lesanda

Emerald Fennell gerir það einmitt í nýjustu útgáfunni og gengur mun lengra en í mörgum fyrri aðlögunum; hún einfaldar uppbygginguna, fer hraðar yfir sögu, sameinar persónur og byggir myndina í kringum ást Heathcliff og Catherine. 

Fennell hefur sjálf lýst því yfir að hún sé ekki að aðlaga bókina heldur útgáfu af henni sem hún „minnist þess að hafa lesið“ þegar hún var fjórtán ára, útgáfu þar sem hún ímyndaði sér hluti sem eiga sér ekki stað í sögunni. Þess vegna er titill myndarinnar stílíseraður sem „Wuthering Heights“ með gæsalöppum.

Myndin hefur sömuleiðis verið markaðssett sem aðlögun á „bestu ástarsögu allra tíma“ og að hún fjalli um fólk sem ærist af ást. Í fyrstu kitlunni (hér að ofan) fyrir myndina ómar ástarsöngur Charli XCX yfir kynferðislega hlöðnu myndefni: höndum að hnoða deig, berum kroppi Heathcliffs, brjóstkassa Catherine og glefsum úr kynlífssenum. Áhorfandi kitlunnar mætti halda að hér væri á leiðinni kynferðislega ögrandi útgáfa af sögunni.

Það væri í takt við fyrri verk Fennell enda ögrar hún gjarnan með tabú umfjöllunarefnum og sjokkerandi senum. Grunnkonsept Promising Young Woman um konu sem hefnir sín á mönnum sem nauðga konum er í sjálfu sér nokkuð ögrandi en Fennell sjokkerar áhorfendur síðan almennilega þegar líður á (og skemmir algjörlega myndina með endinum). Saltburn inniheldur síðan nokkrar grófar senur tengdar kynlífi og líkamsvessum.

Þgar Wuthering Heights hefst á endurteknum stunum manns yfir svörtum skjá búast áhorfendur við kynlífi. En þeir fá það ekki. Í staðinn birtist maður sem er verið að hengja á almenningstorgi. Maðurinn stynur því hann nær ekki andanum og hefur sömuleiðis fengið standpínu sem bæjarbúar stara á af forundran. Senunni virðist ætlað (fyrir utan það að kalla strax fram sterk viðbrögð) að sýna hve stutt er á milli unaðar og dauða, fullnægingar og dauðahrygla.

Stúlkan Catherine er stödd á torginu með Nelly og horfir heilluð á sjónarspilið. Hinum megin á torginu er skítugi götustrákurinn Heathcliff sem birtist skömmu síðar á Wuthering Heights með herra Earnshaw. Honum býðst að alast upp á býlinu í skiptum fyrir að vinna bústörf þar. Við tekur kafli þar sem áhorfendur kynnast hinni dekruðu Catherine og nýju „gæludýri“ hennar, Heathcliff, þar sem þau leika sér og ærslast um heiðina. 

Þessi forleikur fyrir fullorðinsárin er einn besti hluti myndarinnar og gefur áhorfendum skýra hugmynd um samband uppeldissystkinanna. Sena þar sem Heathcliff fórnar sér fyrir Catherine og tekur við svipuhöggum frá föðurnum er sérstaklega sterk. Krakkarnir eru frábærlega leiknir af Owen Cooper (sem áhorfendur kannast við úr Adolescence) og Charlotte Mellington sem þreytir hér frumraun sína á stóra skjánum.

Nýir nágrannar snúa öllu á hvolf

Spólað er fram í tímann þar sem krakkarnir eru orðnir tvítugir, Catherine er enn jafndekruð meðan Heathcliff sinnir helstu verkum við húsið. Samband fóstursystkinanna er afar náið og við það bætist kynferðisleg spenna þegar Catherine verður vitni að kynlífi verkafólksins á bænum.

Cathy uppgötvar sjálfa sig sem kynveru við atburðinn og kannar í kjölfarið lendur sínar uppi á heiði. Það er hins vegar frekar hlægilegt að horfa á hálffertuga Margot Robbie leika tvítuga stelpu fróa sér í fyrsta skiptið. Heathcliff verður heltekinn af ást til Cathyar sem er enn furðulostin yfir nýjum veruleikanum. 

Þegar Linton-fjölskyldan flytur í Thrushcross Gorge í nágrenninu flækjast málin enn frekar, sérstaklega þegar Catherine heimsækir nágrannana og heillast af Edgar Linton og glæsihýsi hans. Hlutirnir gerast og Catherine sér fram á að velja á milli tveggja valkosta. Annars vegar Heathcliff sem hún elskar en er fátækur og af lægri stétt og hins vegar hins sjarmerandi og moldríka Linton.

Hér verð ég að spilla aðeins sögunni: Catherine velur Linton sem gerir að verkum að Heathcliff lætur sig hverfa. Við tekur samklippsatriði (eitt af mörgum) þar sem Cathy og Edgar giftast og hún nýtur nýfengins ríkidæmisins í félagsskap hans.

Andstæður heimilanna tveggja eru dregnar skýrt fram með leikmyndinni. Drunginn, skíturinn og volæðið á Wuthering Heights speglast í birtunni, skærum litunum og íburðarmiklu skrautinu á Thrushcross Grange. 

Búningar Jaqueline Durran eru skrúðugir og ýktir sem rímar vel við leikmyndina. Myndataka Linusar Sandgren rammar persónurnar vel inn í fallegum skotum og með lýsingunni tekst á köflum að skapa hálfgerðan fantasíuheim. Rafmögnuð og dramatísk tónlist poppstjörnunnar Charli XCX ómar undir sem virkar ágætlega.

Eiginmaðurinn Edgar Linton er heldur daufur og áhorfendur fá aldrei almennilega innsýn í persónu hans. Systirin Isabella er mun forvitnilegri, Oliver leikur hana sem barnslega, dálítið sérvitra og ástsjúka. Nelly (sem er sögumaður bókarinnar) fylgir Cathy áfram en er vannýtt og hálfpartinn sett til hliðar í myndinni þar til í blálokin.

Heathcliff snýr aftur mörgum árum síðar, orðinn ríkur og fullur af heift í garð Catherine og Edgars. Myndin gengur út á togstreituna milli elskendanna tveggja þar sem þau eiga í tilfinningalegu reipitogi. Ýmsum brögðum er beitt, tilfinningalegri kúgun og ofbeldishótunum.

Vanhugsað leikaraval og leiðinlegt kynlíf

Frá byrjun liggur fyrir að Fennell ætlar sér ekki að vera algjörlega sönn efniviðnum, það sést í ýmsum smærri atriðum og stærri ákvörðunum. Sameining föður og bróður Catherine í eina persónu virkar sæmilega þó það einfaldi dýnamík fjölskyldunnar og dragi bæði úr stéttarvinklinum og harðneskjunni sem Heatcliff má þola. 

Annað sem hefur þótt umdeilt er ráðning Elordi. Í bókinni er Heathcliff er hörundsdekkri en allir aðrir, ber þannig lægri stétt sína á húðinni og er jaðarsettari fyrir vikið. Ákvörðunin dempar þann þátt bókarinnar. Þeim mun furðulegra er þó að maður af pakistönskum ættum leiki Linton og tælensk-ættuð kona leiki Nelly. Hver sem er getur leikið hvern sem er en þetta gengur náttúrulega ekki upp með tilliti til sögunnar og stéttapólitíkur þess tíma.

Þetta eru þó bara smáatriði samanborið við breytingarnar sem Fennnell gerir á sögunni. Í bókinni ná Catherine og Heathcliff aldrei að verða elskendur sökum kringumstæðna og eigin gjörða, þar liggur harmurinn og fæðist reiðin sem gleypir líf Heathcliff. Fennell sker þann harm út með því að gera þau að elskendum í leyni frá Linton.

Ástarsamband Heathcliff og Cathy er síðan sýnt með samklippi af hverri kynlífssenunni af fætur annarri sem þó inniheldur enga nekt né snefil af kynþokka. Eftir að hafa tísað áhorfendur rækilega með markaðsefni og hressilegri byrjun er myndin óttalega kraftlaus hvað kynlífið varðar. Raunar eru þetta svo ástarsnauðar senur að þær höfðu þveröfug áhrif á mig, mér fór að leiðast.

Annað sem spilar þar inn í er að Robbie er kolröng fyrir hlutverkið og hlægilega ósannfærandi sem kona á tvítugsaldri. Stundum fannst mér eins og hún væri enn í Barbie-gírnum. Karakterinn er þar fyrir utan flattur út, skortir sjálfselskuna og illkvittnina sem gerir Catherine breyska.

Elordi er skömminni skárri, fangar ógnvekjandi áru Heathcliff en er um leið mun lágstemmdari, skortir heiftina og andstyggilegheitin. Tennurnar eru dregnar úr karakternum, að því er virðist, til að halda samúð áhorfenda gagnvart honum. 

Neistarnir milli aðalleikaranna tveggja eru sömuleiðis það takmarkaðir að ég keypti ekki almennilega ofsafengna ástina sem á að binda þau saman - allt púðrið fer í lítt spennandi kynlíf. Þegar kemur óumflýjanlega að hinum harmræna endi er ekki búið að undirbyggja ástina nægilega mikið til að maður verði djúpt snortinn.  

Niðurstaða

Kvikmyndin Wuthering Heights er stílíseruð, myndræn og poppuð ástarsaga sem skilur lítið eftir sig. Sem aðlögun á gotnesku skáldsögunni Wuthering Heights er hún algjör hörmung.

Í byrjun myndar ögrar leikstjórinn áhorfendum með standpínu manns sem hangir í snörunni og ýjar að nýrri kynferðislegri túlkun á sögunni. Þegar á hólminn er komið er kynlífið heldur teprulegt og ástin neistalítil.

Margot Robbie er ósannfærandi sem tvítug stúlka og Jacob Elordi leikur Heathcliff sem fýldan og lágstemmdan, ólíkt ofsafengnum karakter bókarinnar. Breyskleikar beggja persóna eru tónaðir niður og safaríkustu þemum bókarinnar kastað á glæ. 

Sígildri sögu um stéttaskiptingu, áhrif harðneskjulegs umhverfis og grimmdarlega hefnd er þannig breytt í glansandi ástarsögu með útlit og tilfinningalega dýpt tónlistarmyndbands.