Beiting helmingaskiptareglunnar við fjár­skipti hjóna

Hjúskapur á Íslandi grundvallast á ákvæðum hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem setja skýran lagaramma um réttindi og skyldur hjóna, bæði meðan hjúskapur varir og við skilnað. Löggjöfin leggur áherslu á efnahagslegt sjálfstæði hjóna í fjármálum, sem felur í sér ákveðið forræði yfir eigin eignum og ábyrgð á eigin skuldum.

Á undanförnum áratugum hefur skilnaðartíðni aukist, en samkvæmt Hagstofu Íslands lýkur um 40% hjónabanda með lögskilnaði. Þessi tölfræði dregur fram

mikilvægi þess að reglur um skiptingu eigna og skulda séu skýrar og skiljanlegar fyrir fólk. Meginreglan við fjárskipti er hin svokallaða helmingaskiptaregla, sem í grunninn felur í sér jafna skiptingu hjúskapareigna milli hjóna. Í framkvæmd kemur þó oft upp ágreiningur um beitingu reglunnar sem rekja má til misskilnings. Þrátt fyrir að skráning eigna og skulda sé grundvallaratriði við mat á hlutdeild hjóna samkvæmt helmingaskiptareglu, er oft ranglega talið að hún skipti ekki máli. Þessi lögvilla kemur fólki oft í opna skjöldu þegar hjón standa frammi fyrir uppgjöri vegna skilnaðar.

Meginreglur um eignarhald og skuldaábyrgð

Í 4. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er almennt fjallað um forræði eigna og skuldaábyrgð. Samkvæmt ákvæðinu ræður hvort hjóna um sig yfir eigin eignum og ber ábyrgð á eigin skuldum. Þessar meginreglur, sem einnig eru áréttaðar í 58. og 67. gr. hjúskaparlaga, undirstrika fyrrnefndan kjarna laganna um efnahagslegt sjálfstæði hjóna.

Eignir hjóna teljast til hjúskapareigna, nema annað sé ákveðið í kaupmála eða leiði af öðrum heimildum, sbr. 54. gr. hjúskaparlaga. Þetta felur nánar tiltekið í sér að verðmæti sem maki á við stofnun hjúskapar, eða eignast síðar, verður hjúskapareign hans, en ekki sameiginleg eign beggja hjóna. Hjón öðlast því ekki beinan eignarrétt yfir eignum hvors annars, heldur stofnast gagnkvæmur kröfuréttur við fjárslit þegar helmingaskiptareglan kemur til framkvæmda. Af þessum sökum er mikilvægt að hjón hafi skýra yfirsýn yfir fjárhagsstöðu sína, enda geta meginreglur þessar skipt sköpum við uppgjör.

Framkvæmd helmingaskiptareglunnar

Við fjárskipti hjóna er öllum hjúskapareignum skipt að teknu tilliti til skulda sem dragast frá eignum. Meginregluna um helmingaskipti er að finna í 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem kveður á um að hvor maki um sig eigi „tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga.” Markmið reglunnar er að tryggja sanngjarna hlutdeild hjóna í þeim verðmætum sem myndast hafa í hjónabandinu og stuðla þannig að jafnri stöðu þeirra við skilnað.

Algengur misskilningur er að helmingaskiptareglan feli í sér einfalda samlagningu allra hjúskapareigna og jafna skiptingu á því sem eftir stendur, eftir að skuldir hafa verið dregnar frá. Rétt framkvæmd felur hins vegar í sér að fyrst er afmarkað hvaða eignir teljast hjúskapareignir og hvoru hjóna þær tilheyra. Með sama hætti ber að afmarka skuldir hvors maka í samræmi við meginregluna um sjálfstæða skuldaábyrgð. Skuldir eru síðan dregnar frá eignum hvors um sig til að fá út hreina hjúskapareign beggja hjóna, eins og mælt er fyrir um í 100. gr. hjúskaparlaga. Helmingaskiptareglan felur svo í sér að hvor maki á kröfu um helming af þessari hreinu eign hins.

Áhrif eignastöðu hjóna

Þótt reglan um helmingaskipti bendi til þess að eignum sé skipt jafnt, tryggir hún ekki alltaf jafnræði í raun. Ef maki hefur neikvæða eignastöðu, þ.e. skuldir hans eru umfram eignir, grípur hinn makinn í tómt þar sem engin hrein hjúskapareign er til skiptanna. Á hinn bóginn, ef sá maki sem ekkert fær er sjálfur efnaður og býr yfir jákvæðri eignastöðu, á skuldsetti makinn rétt á helmingi af þeirri hreinu eign. Sem dæmi má nefna að hafi annar maki 100 milljónir króna í hreinni hjúskapareign en eignastaða hins er neikvæð, ber hinum eignameiri að greiða 50 milljónir króna samkvæmt helmingaskiptareglunni, án þess að fá nokkuð í staðinn. ⁠​

Þannig blasir við að beiting reglunnar getur í einstaka tilvikum leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu, sér í lagi ef hjúskapur hefur staðið stutt og verulegur munur er á eignastöðu og framlögum aðila til eignamyndunar. Í slíkum tilvikum er heimilt að víkja frá umræddri meginreglu, en frumforsenda þess er að hún leiði til bersýnilega ósanngjarnra málaloka í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þessi undantekningarheimild er túlkuð þröngt í dómaframkvæmd, sem undirstrikar stöðu helmingaskiptareglunnar sem grundvallarreglu.

Niðurlag

Í ljósi alls framangreinds er ljóst að formleg skráning eigna og skulda skiptir töluverðu máli í hjúskap. Helmingaskiptareglan byggir á tiltekinni aðferðafræði sem ekki má rugla saman við einfalda jöfnun allra hjúskapareigna. Þótt reglan sé rótgróin í norrænum hjúskaparrétti og byggist á sanngirnissjónarmiðum, getur hún í sumum tilfellum leitt til niðurstöðu sem telst afar ósanngjörn. Með 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er þó heimilað að víkja frá reglunni að uppfylltum tilteknum lagaskilyrðum. Dómstólar hafa hins vegar beitt þessari heimild af varfærni og túlkað með þröngri lögskýringu. Af þeim sökum er brýnt að bæði hjónaefni og hjón hafi fulla yfirsýn yfir fjárhagsmálefni sín og skilji efni og framkvæmd helmingaskiptareglunnar, komi til skilnaðar.

Höfundur er löglærður fulltrúi hjá lögmannsstofunni Sævar Þór & Partners.