Pól­land að verða efna­hags­veldi - kallar eftir fleira fólki

Pólland skaust í fyrra fram fyrir Sviss í röðinni yfir stærstu hagkerfi heims. Landsframleiðslan fór í fyrsta skipti yfir eina billjón (10 í tólfta veldi) dollara. Pólland komst þar með í flokk þeirra 20 stærstu, þó ekki sé útséð um hvort ríkið fái sæti við borðið á fundum hinna stærstu og ríkustu—það gerist ekki að sjálfu sér, heldur með samþykki hinna í hópnum. Þegar horft er til baka til tíunda áratugs síðustu aldar sést að umskiptin eru mikil: allt frá því að Pólland losnaði undan áhrifum Sovétríkjanna hefur efnahagur landsins stöðugt vaxið og eflst; hagvöxtur hefur verið um 4% af jafnaði frá því á tíunda áratugnum og ekki orðið fyrir áföllum á leiðinni; það er meiri samfelldur hagvöxtur en í nokkru öðru landi, að undanskildu Kína og Víetnam; landið komst hjá samdrætti í kringum bankahrunið 2008, sem braut skarð í efnahag margra ríkja, bæði ríkra og fátækra. Tekjur á íbúa eru nú hærri í Póllandi en á Spáni og í Japan, eða um 55 þús dollarar, reiknað með kaupmáttarjafnvægi—tekjur á íbúa eru um 81% af meðaltekjum innan Evrópusambandsins.

Aðild Póllands að Evrópusambandinu 2004 hjálpaði vissulega til. Sambandið veitti háum fjárhæðum til uppbyggingar á innviðum í landinu og tæknivæðingar í nokkrum atvinnugreinum. Þá ýtti aðildin undir endurkoðun reglna í pólsku viðskiptalífi, til að verja raunverulega samkeppni og vinna gegn einokun, m.a. með öflugri samkeppninsstofnun, skýrari umgjörð um starfsemi banka og með auknu sjálfstæði dómstóla. Þessar ráðstafanir komu í veg fyrir að fáir aðilar næðu of miklum völdum í efnahagslífinu, eða einstökum atvinnugreinum, eins og gerðist í Rússlandi og fleiri ríkjum austantjalds.

Þá hefur verið lögð mikil áhersla á menntun í landinu. Haft er eftir Marcin Piatkowski, prófessor við Kozminski-háskólann í Varsjá, að ungir Pólverjar séu nú betur menntaðir en ungir Þjóðverjar.

Enn er spáð hagvexti í landinu á þessu og næsta ári, 3,5% í ár—mesta vexti í Evrópu að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins—og 2,8% á næsta ári. Hagvöxturinn byggir á breiðum grunni, m.a. uppýsingatækni og tæknivöruframleiðslu; erlend fyrirtæki hafa byggt verksmiðjur í landinu; pólskir framleiðendur rafdrifinna langferðabifreiða hafa nú 15% markaðshlutdeild á evrópskum markaði. Og hergagnaframleiðsla vex hratt, ekki síst vegna stríðs Rússa við nágrannana í Úkraínu. Pólverjar hafa brugðist skjótt við tilmælum NATO um að útgjöld til hermála verði 5% af landsframleiðslu—þau eru talin verða 4,8% strax á þessu ári. Söguleg átök við Rússa um land—og Þjóðverja fyrr á tíð—hafa ýtt undir stjórnvöld um að styrkja varnir landsins svo um munar á þessum ófriðartímum.

Vestrænir fjölmiðlar veittu þessum uppgangi pólsks efnahagslífs athygli í byrjun þessa árs og nokkrir hafa nefnt hann pólska kraftaverkið. En þó gert sé ráð fyrir áframhaldandi vexti má sjá nokkur veikleikamerki sem geta truflað þróunina, t.d. vaxandi opinbera skuldsetningu en þó einkum lága fæðingatíðni og hækkandi meðalaldur íbúa landsins.

Vöxtur kallar á vinnuafl

Þegar Pólland gekk í Evrópusambandið nýttu margir vinnufærir Pólverjar tækifærið til að flytja úr landi, enda var atvinnuleysi þá um 20% í landinu. Milljónir manna fluttu til annarra Evrópuríkja; “pólski píparinn” virtist vera á hverju strái á evrópskum vinnumarkaði, ekki síst á Bretlandi, sem þá átti aðild að ESB. Eftir því sem efnahagur Póllands batnaði varð meiri eftirspurn eftir vinnuafli heima fyrir; atvinnuleysi er nú með því lægsta sem þekkist, aðeins um 3%. Samt hafa konur í vaxandi mæli farið út á vinnumarkaðinn. Á síðustu árum hafa pólsk stjórnvöld beitt sér fyrir flutningi vinnuafls frá öðrum löndum; þau hafa ekki síst höfðað til bruttfluttra Pólverja um að snúa aftur heim.

Það er ýmislegt sem hvetur gamla Póverja til að flytja heim. Margir eiga foreldra sem farnir eru að eldast og vilja gjarnan taka þátt í umönnun þeirra á efri árum. Þeir hafa einnig orðið varir við óþægilega andúð gistilandanna á veru þeirra þar. Sérstaklega átti það við í Bretlandi í aðdraganda BREXIT-kosninganna. Pólverjum í Bretlandi hefur fækkað úr því að vera um milljón þegar þeir voru flestir í um 700 þúsund. Þessarar þróunar virðist ekki gæta enn hér á landi; um 2.700 erlendir ríkisborgarar fluttu frá Íslandi til Póllands árið 2025, en svipaður fjöldi fluttist til landsins frá Póllandi.

Flótti um milljón manna frá Úkraínu við innrás Rússa yfir til Póllands og búseta þeirra þar hefur bjargað pólska vinnumarkaðnum tímabundið. Haft er eftir fyrrum fjármálaráðherra landsins, Leszek Balcerowicz, sem nú er prófessor við Warsaw School of Economics, að pólska hagkerfið hafi með þessum innflytjendum fengið gífurlega innspýtingu vinnuafls og skattgreiðslna. Deloitte hefur reiknað út fyrir Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna að þátttaka Úkraínufólksins hafi aukið landsframleiðslu Póllands um 2,7%. Hagvöxturinn gæti að sama skapi dregist saman ef Úkraínumenn snúa aftur heim að stríðinu loknu.

Áhrif á íslenskan vinnumarkað

Vel má vera að ákallið um að Pólverjar flytji heim hafi áhrif á íslenskan vinnumarkað. Innflytjendur af pólskum uppruna hér voru um 23 þúsund á árinu 2025, þar af voru um 20 þúsund á aldrinum 20-60 ára, besta vinnualdri. Þessir innflytjendur hafa verið mikilvægur starfskraftur í mörgum atvinnugreinum, sérstaklega í byggingariðnaði, fiskiðnaði og ýmsum þjónustugreinum. Eins og Vilhjálmur Egilsson bendir á í nýlegri bók, Vegferð til farsældar, hefur innflutt vinnuafl verið mikilvæg forsenda hagvaxtar á Íslandi á undanförnum áratug: þeir “greiða skatta og skyldur eru afar mikilvægir fyrir vöxt og viðgang atvinnulífsins og lífskjör á Íslandi”. Vilhjálmur bætir við að vilji Ísland styrkja stöðu sína meðal þjóða heims, en ekki staðna eins og t.d. Japan, sé “nauðsynlegt að halda áfram að gera landið og samfélagið eftirsóknarvert fyrir innflytjendur til að koma til Íslands og hasla sér hér völl á vinnumarkaði og taka virkan þátt í íslensku samfélagi.”

Það þrengir líka að íslenska vinnumarkaðnum að fæðingatíðni hefur farið lækkandi á Íslandi á undanförnum árum, lækkað um fjórðung frá aldamótum—hún er nú um 1,1%, jafnhá og í Póllandi. Tímaritið Economist benti nýlega á að brottflutningur fólks frá Íslandi til annarra landa hafi verið meiri en áður; “Ísland hefur aldrei fyrr sýnt jafnháar tölur” og síðustu ár, sagði blaðið; um 15 þúsund manns fluttu burtu 2024, og jafnmargir 2025. Economist hefur gert úttekt á flutningi fólks frá 31 vestrænu landi frá 2015 til 2025; samanlagt hafði þessi brottflutningur aukist um 20% á tímabilinu; í Svíþjóð hafði hann aukist um 60%.

Hvort sem við köllum það kraftaverk eða ekki hefur efnahagsvöxtur í Póllandi verið mikill og stöðugur í þrjá áratugi. Það er meira en flest önnur lönd geta státað af. Þessum vexti hefur landið aðallega náð innan Evrópusambandsins og að hluta til með hjálp þess. Pólska dæmið minnir okkur á að þróun í einu landi hefur áhrif á önnur lönd á innri markaði Evrópu. Hún gæti haft áhrif á vinnumarkað og vöxt á Íslandi.[1]

Höfundur er hagfræðingur.

[1] Stuðst hefur verið við The Economist, New York Times, The Wall Street Journal, TVP World og The Associated Press. Einnig talnagrunn Hagstofunnar.