Börnin, kennararnir og á­byrgðin

Það er mikið rætt og deilt um gæði íslensks skólakerfis um þessar mundir. Rætt er um námsmat, læsi, samræmd próf, agavanda, fjármögnun, innra mat, ytra mat og ábyrgð. Allt eru þetta mikilvægir þættir. En mitt í allri þessari umræðu má ekki gleymast að ekkert kerfi verður betra en fólkið sem starfar í því og þau skilyrði sem því eru búin.

Það verður ekki byggt upp öflugt menntakerfi nema gott fólk vilji starfa í skólum landsins, haldist þar til lengri tíma og fái að vaxa í starfi. Kennarar þurfa góð starfskjör, faglegt traust, raunhæft vinnuálag, stuðning í erfiðum málum, góða nýliðafræðslu, tækifæri til starfsþróunar og samfélagslega virðingu. Það er auðvelt að tala um gæði kennslu, en þau verða ekki tryggð með kröfum einum saman. Gæði verða til þegar hæft fólk fær skilyrði til að vinna vel.

Við getum sett fram ný viðmið, mælt árangur, gert umbótaáætlanir og kallað eftir meiri ábyrgð. Það getur allt átt rétt á sér. En ef fólkið sem á að vinna verkið er undir of miklu álagi, fær ekki nægan stuðning og upplifir að traust til starfsins fari minnkandi, þá munu kerfisbreytingar skila takmörkuðum árangri.

Kennsla er ekki einfalt framkvæmdaverk. Kennari stendur ekki aðeins fyrir framan hóp og miðlar námsefni. Hann les aðstæður, byggir tengsl, heldur utan um hóp, greinir stöðu nemenda, bregst við ólíkum þörfum, vinnur með foreldrum, sinnir námsmati, tekur þátt í teymisvinnu, styður börn í vanda, hvetur þau sem skortir trú á eigin getu og skapar umhverfi þar sem nám getur átt sér stað. Þetta er flókið starf sem krefst þekkingar, dómgreindar, mannkosta og úthalds.

Þess vegna þarf að tala um kennarastarfið af meiri virðingu og sýna þá virðingu í verki.

Virðing birtist ekki aðeins í fallegum orðum á tyllidögum. Hún birtist í kjörum, vinnuaðstæðum, stuðningskerfum, tækifærum til starfsþróunar og því hvort samfélagið treystir fagfólki til að vinna faglegt starf. Ef við viljum að öflugt ungt fólk sæki í kennaranám, þá þarf það að sjá kennarastarfið sem raunverulegan framtíðarkost. Ef við viljum að reyndir kennarar haldist í starfi, þá þarf starfið að vera þannig að hægt sé að sinna því af fagmennsku án þess að brenna út.

Það þarf líka að vera hægt að ræða gæði kennslu af heiðarleika. Að gera kennarastarfið eftirsóknarvert þýðir ekki að hafna kröfum. Þvert á móti. Sterk fagstétt vill skýr viðmið, vill læra, vill fá endurgjöf og vill þróast. En kröfum verða að fylgja stuðningur. Það er ósanngjarnt að kalla eftir meiri árangri án þess að spyrja hvort skólarnir hafi raunverulega þau verkfæri, þann tíma og þann mannauð sem þarf til að ná honum.

Sama gildir um fjármuni. Ef við segjum að börnin skipti mestu máli og að kennarar séu lykillinn að góðu skólastarfi, þá þarf forgangsröðun fjármuna að endurspegla það. Það er eðlilegt að spyrja hvernig fjármunir í menntakerfinu nýtast. Hversu stór hluti fer beint í kennslu, stuðning við nemendur, ráðgjöf, sérfræðiþjónustu, starfsþróun og aðstæður kennara? Hversu mikið fer í stjórnsýslu, utanumhald og kerfi sem eiga að styðja við skólastarfið? Slíkar spurningar þurfa ekki að vera árás á stjórnsýslu eða millilög kerfisins. Þær eru hluti af ábyrgri umræðu um hvernig við nýtum takmarkaða fjármuni sem best.

Við þurfum gögn um þetta. Ekki til að ala á tortryggni, heldur til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Ef markmiðið er að bæta nám barna þarf að vera skýrt hvernig fjármunir, mannauður og stuðningur skila sér niður í skólastofuna, þangað sem hlutirnir gerast í raun.

En um leið og við köllum eftir betri gögnum, skýrari ábyrgð og markvissari eftirfylgd verðum við að muna eitt: Skólastarf er ekki verksmiðjulína.

Skólastarf er mannlegt starf með börnum. Börn eru ólík. Þau koma úr ólíkum aðstæðum, hafa ólíka styrkleika, ólíka reynslu, ólíkan stuðning heima fyrir og ólíkar þarfir. Sum börn þurfa mikla hvatningu. Önnur þurfa skýr mörk. Sum þurfa ró. Önnur þurfa áskorun. Sum þurfa sérhæfðan stuðning. Önnur þurfa fyrst og fremst að finna að þau tilheyri.

Þess vegna má gæðakerfi í skólastarfi aldrei byggjast eingöngu á mælingum, eftirliti og samanburði. Slíkir þættir geta verið gagnlegir, en þeir eru ekki nóg. Gott skólakerfi verður líka að byggjast á trausti, tengslum, faglegri dómgreind og sameiginlegri ábyrgð. Ef við mælum allt en missum tengslin, þá höfum við ekki byggt upp gott skólakerfi. Ef við treystum eingöngu á góðan vilja fólks án þess að hafa skýr gögn og ferla, þá erum við heldur ekki að axla ábyrgð.

Við þurfum hvort tveggja.

Við þurfum kerfi sem sér nemendur skýrt, en gleymir ekki að þeir eru börn. Við þurfum námsmat sem gefur upplýsingar, en dregur ekki úr sjálfstrausti. Við þurfum gögn sem leiða til aðgerða, en ekki til stimplunar. Við þurfum ytra mat sem veitir aðhald, en líka stuðning. Við þurfum faglegt sjálfræði kennara, en líka sameiginleg viðmið. Við þurfum að taka hegðunarvanda alvarlega, en án þess að gefast upp á börnum.

Og við þurfum kennara sem vilja vera í starfinu.

Hvernig tryggjum við að gæði náms ráðist ekki af tilviljun?

Svarið við þeirri spurningu felst ekki í einni töfralausn. Það felst ekki eingöngu í prófum, eftirliti, meiri stjórnsýslu eða harðari kröfum. Það felst heldur ekki í því að treysta því að allt reddist vegna þess að kennarar leggja sig fram. Góður vilji skiptir miklu máli, en hann dugar ekki einn og sér. Svarið felst í sameiginlegri ábyrgð.

Ríkið setur ramma og tryggir stefnu. Sveitarfélög bera ábyrgð á rekstri, aðstæðum og stuðningi. Skólastjórnendur leiða faglegt starf og skapa menningu þar sem gögn, samtal og umbætur eru hluti af daglegu starfi. Kennarar vinna kjarnaverkið með nemendum á hverjum degi. Foreldrar styðja við börnin sín og eiga að fá skýrar upplýsingar um stöðu þeirra. Samfélagið allt mótar síðan viðhorf til menntunar og kennarastarfsins.

Við þurfum að komast út úr einföldum upphrópunum og inn í heiðarlegt samtal um það sem skiptir máli. Til þess þurfum við skýrari gögn, raunhæfar aðgerðir og kjark til að horfa í spegilinn, ekki til að finna sökudólga, heldur til að læra og gera betur.

Sem skólastjóri sé ég daglega að gæði verða ekki til í kerfinu sjálfu, heldur í samskiptum barna og fullorðinna, í skólastofunni og í því trausti og stuðningi sem fagfólk fær til að vinna verkið vel.

Ef við viljum styrkja skólakerfið þarf spegillinn að vera betri, ábyrgðin skýrari og stuðningurinn meiri við fólkið sem vinnur verkið þar sem það gerist í raun; í skólastofunni, með nemendum, á hverjum degi.

Þar verða gæðin til. Þar liggur líka sameiginleg ábyrgð okkar, gagnvart börnunum, kennurunum og framtíðinni.

Höfundur er skólastjóri Þingeyjarskóla.