Sam­ræmd próf: Fyrir hvern?

Reglulega heyrist ákall um að taka aftur upp samræmd próf eins og þau voru: lokapróf til lokaeinkunnar í 10. bekk. Ég hef mínar efasemdir. Ég er ekki sannfærður um að þau séu nemendum fyrir bestu.

Felast réttlæti og sanngirni í samræmdum prófum?

Sterkustu rökin fyrir samræmdum prófum eru að öll ungmenni verði metin með sömu mælistikunni. Þessi rök mætti kalla ákallið um réttlæti. En er réttlæti alltaf sanngjarnt?

Við fyrstu sýn kunna að vera sterk tengsl milli þessara gilda en er það svo þegar betur er að gáð? Prófum að setja upp dæmisögu. Við skulum gefa okkur að gefið verði í tölum. Kleópatra fær 8,5 í einkunn en markmið hennar var að ná 9,0. Kleópatra upplifir nú hrópandi ósamræmi milli skólaeinkunnar annars vegar og einkunnar úr samræmdu prófi hins vegar enda hafði hún áður sýnt framúrskarandi árangur í skólanum.

Kleópatra skoðar prófið og sér að hún var með 86 stig á prófinu sem er námundað í 8,5. „Hefði ég þá kannski fengið 88 stig, 9,0, á öðru prófi?” ,,Já, prófið var bara svona í ár” svarar prófdómarinn. Búið og gert. Takið eftir því að samtal Kleópötru og prófdómarans snýst ekki um nám og hæfni nemandans. Frá sjónarhóli Kleópötru snýst samtalið um sanngirni og áreiðanleika en frá sjónarhóli prófdómarans varðar samtalið réttlæti.

Væru tilvik sem þessi ásættanlegur fórnarkostnaður réttlætisins eða getur verið að samræmd próf séu réttlát en ósanngjörn leið til að meta námsárangur nemenda við lok grunnskóla? Ef svo er má spyrja sig hvort prófið sé fyrir nemendur eða til þæginda fyrir einhverja aðra.

Mæla samræmd próf alltaf það sem er mikilvægast?

Það hlýtur að vera markmið samrænna prófa að mæla námsárangur enda gjarnan sögð hlutlægt mælitæki. En mæla slík mælitæki alltaf það sem þeim er ætlað að mæla?

Gefum okkur nú að Sesar hafi fengið 9,0 á sama prófi. Er Sesar þá betri námsmaður? Af tölunni að dæma þá er það svo. Hann er nú skrefi á undan Kleópötru að komast inn í Draumaskólann. En getur verið að munurinn felist í því að Sesar hafi oftar giskað á rétt svar eða giskað á hvað kom á prófinu og lært það vel? Þá felst munur þeirra ekki í hæfni heldur í heppni.

Skýrist munurinn kannski af sálrænu ástandi nemendanna. Skyldi Kleópatra kannski hafa klikkað vegna þess að hún var kvíðin og annars hugar í prófinu? Er það markmið í sjálfu sér að mæla hæfni nemenda til að vinna undir tilfinningalegu álagi?

Hlutlæg prófgögn geta sem sé ýmist of- eða vanmetið hæfni nemenda og í raun mælt hluti sem var ekki ætlunin að mæla. Ef prófið á fyrst og fremst að mæla námsárangur þá teljast slíkar skekkjur vera falskar niðurstöður. Slíkar skekkjur hafa ekki teljandi áhrif á tölfræði hóps en einstaklingur er ekki tölfræði. Verði niðurstöður samræmdra prófa að þungvægum gögnum við innritun í framhaldsskóla skipta slíkar skekkjur gríðarlegu máli fyrir einstaklinginn.

Þversögnin

,,Já, en við myndum alltaf horfa til skólaeinkunna líka” kynni einhver þá að segja, ,,svona til að milda skekkjurnar”. En af gagnrýnisröddum að dæma er skólum illa treystandi til að meta nemendur. Væri ekki annars þversögn í því að vilja skólaeinkunnir til að milda skekkjur í samræmdum mælingum en halda því á sama tíma fram að skólamat sé óréttlátt?

Ef fólk treystir skólum og kennurum ekki til að veita námsmat þá hlýtur vægi samræmda prófsins að vera þungt. Möguleg afleiðing þess kann þá að felast í þrengingu námskrárinnar. Tíminn og athygli nemenda eru nefnilega takmörkuð gæði. Hið mælanlega og það sem keppt er í á prófinu verður að því mikilvægasta en annað nám gengisfellt. Slík afleiðing væri andstæð anda aðalnámskrár.

Alhliða þroski hvers barns eða afreksíþrótt?

Aðalnámskrá byggist á þeim lagabókstaf að skólinn eigi að stuðla að alhliða þroska barnanna okkar. Með öðrum orðum á nám í grunnskólum að vera skipulagt með það í huga að öll börn fái að njóta barnæskunnar, að börn fái að kynnast ólíkum verkefnum, svo sem verknámi, listnámi, verkefnamiðuðu námi og að þau séu viðurkennd sem smiðir eigin náms og lífs, gerendur í eigin þroskaferli.

En eru alhliða þroski og samræmd próf ósamrýmanleg fyrirbæri? Ekki endilega, það fer eftir hvaða vægi prófið hefur. Góður lesskilningur, stærðfræði og lesfimi eru sannarlega þættir í alhliða þroska. Að eiga samræmd mælitæki er mikils virði. Samræmd próf geta gefið vísbendingu um stöðu nemenda og gefið nemanda, foreldrum og kennurum ýmis svör. Það væru samræmd próf til leiðsagnar. Slíkt próf eru nú komin í gagnið og kallast einu nafni Matsferill. Þar skiptir litlu þótt Kleópatra sé 5 stigum á eftir Sesari. Bæði sýndu góða hæfni, mismunurinn er aukaatriði eða eitthvað til að læra af.

En ef samræmda prófið verður mælitækið sem raðar nemendum inn í framhaldsskóla þá færast markmið náms frá því að sýna hæfni á ólíkum sviðum yfir í að skora hærra en aðrir nemendur í afmarkaðri hæfni. Það gæti kallað á að tíma nemenda verði í auknum mæli varið í þá hæfni. Hið mælanlega verður mikilvægast.

Eru samræmd próf góð fyrir kennara?

Verandi kennari þá ætti ég ef til vill að vera hlynntur samræmdum próf, svona af persónulegum ástæðum að minnsta kosti. Við kennarar þekkjum það mörg hver að kennslan sjálf er oft skemmtilegasti partur kennarastarfsins. Kennarar koma með heilu flugeldapakkana af kennsluaðferðum úr kennaranáminu. Að einhver annar taki svo að sér að meta nemendur væri raunar bara kærkomin kjarabót. Það er námsmatið og rökstuðningur þess sem er streituvaldurinn, vandasamasta verkefnið, ekki síst við lok 10. bekkjar. Þar liggja oft erfiðustu ákvarðanirnar.

Skólaþróun á þó að miðast við nemendur. Ég er ekki sannfærður um að samræmd lokapróf í 10. bekk séu nemendum fyrir bestu og tel því ótímabært að innleiða þau aftur. Námsmat sem unnið er af kennurum getur verið gott, réttmætt, áreiðanlegt og lýsandi fyrir hæfni hvers nemanda. Námsmatsverkefni geta verið verulega krefjandi, jafnvel meira krefjandi en samræmda prófið eina. En annars konar námsmat en samræmd próf er svo sem efni í aðra grein.

Höfundur er kennari og foreldri.