Það sem mun sökkva okkur

Í viðtali við Anderson Cooper var David Attenborough spurður hvaða skilaboð hann myndi senda leiðtogum heimsins. Svar hans var einfalt: „Tíminn er kominn til að leggja þjóðlegan metnað til hliðar og leita í staðinn að alþjóðlegum metnaði.“

Cooper benti þá á að þróunin virtist vera í þveröfuga átt. Víða um heim væri þjóðernishyggja, einangrunarstefna og tortryggni gagnvart alþjóðlegu samstarfi að sækja í sig veðrið. Attenborough svaraði stuttlega: „That is what's going to sink us.“

Þessi orð eru meðal skýrustu viðvarana sem hafa komið frá manni sem hefur varið ævi sinni í að rannsaka og skýra tengsl manns og náttúru. Þau eiga þó ekki aðeins við um loftslagsmál. Þau eiga við um nánast allar stærstu áskoranir samtímans.

Við lifum á tímum þar sem vandamálin eru alþjóðleg en stjórnmálin verða sífellt þjóðlegri. Þetta er hættuleg þróun.

Loftslagsbreytingar stöðvast ekki við landamæri. Mengun virðir ekki fullveldi ríkja. Tap líffræðilegrar fjölbreytni gerist ekki aðeins innan ákveðinna lögsagna. Fjármálakreppur, farsóttir, netárásir, fólksflutningar og öryggisógnir dreifast þvert á landamæri með hraða sem heimurinn hefur aldrei áður séð. Engu að síður byggir sífellt stærri hluti stjórnmálaumræðunnar á þeirri hugmynd að lausnin sé að loka sig af, draga sig út úr samstarfi og færa völd frá fjölþjóðlegum stofnunum til einstakra ríkja.

Saga síðustu áratuga sýnir hins vegar að þær þjóðir sem ná bestum árangri eru ekki þær sem loka sig af heldur þær sem taka virkan þátt í að móta alþjóðlegar leikreglur. Þetta er mikilvægt að hafa í huga í íslenskri umræðu.

Umræða um Evrópusambandið hefur um árabil einkennst af spurningum um fullveldi. Það er eðlilegt. Fullveldi er grundvallarhugsjón í stjórnskipun lýðræðisríkja. En of oft er umræðan sett fram eins og valið standi á milli fullveldis og samstarfs. Raunin er sú að nútímaheimur býður sjaldnast upp á slíkt val.

Spurningin er ekki hvort Ísland verði fyrir áhrifum af ákvörðunum sem teknar eru utan landsteinanna. Spurningin er hvort Ísland sitji við borðið þegar þær ákvarðanir eru teknar. Íslendingar búa nú þegar við stóran hluta þeirrar löggjafar og þeirra reglna sem móta innri markað Evrópu í gegnum EES-samninginn. Við tökum þátt í alþjóðlegum skuldbindingum á sviði loftslagsmála, viðskipta, mannréttinda, fjármála og öryggismála. Heimurinn sem við búum í gerir einfaldlega ráð fyrir samvinnu.

Þeir sem halda því fram að aukið alþjóðlegt samstarf sé ógn við fullveldi líta oft fram hjá þeirri staðreynd að áhrifaleysi getur einnig verið skerðing á fullveldi.

Lítið ríki sem hefur engin áhrif á þær reglur sem það þarf engu að síður að fylgja er ekki endilega í sterkari stöðu en ríki sem deilir ákvörðunarvaldi með öðrum en hefur áhrif á niðurstöðuna. Þetta á ekki aðeins við um Evrópusambandið. Það á einnig við um loftslagsmálin. Engin þjóð getur leyst loftslagsvandann ein og sér.

Kolefnisspor Íslands er lítið í alþjóðlegum samanburði. Það breytir engu um þá staðreynd að loftslagsbreytingar munu hafa áhrif á íslenskt samfélag. Hlýnandi haf, breytingar á fiskistofnum, auknar öfgar í veðurfari og alþjóðleg efnahagsleg áhrif munu ná til Íslands óháð því hvað við gerum innan eigin landamæra. Þess vegna byggja allar raunhæfar lausnir á samstarfi.

Parísarsamkomulagið er ekki fullkomið. Loftslagsráðstefnur Sameinuðu þjóðanna eru oft hægfara og þunglamalegar. Alþjóðlegir kolefnismarkaðir eru umdeildir. En valkosturinn er ekki betra kerfi sem bíður handan við hornið. Valkosturinn er að ekkert kerfi sé til staðar.

Þegar þjóðir hætta að vinna saman um loftslagsmál versnar staðan fyrir alla. Sama gildir um líffræðilega fjölbreytni. Sama gildir um hafvernd. Sama gildir um farsóttir. Sama gildir um netöryggi. Þess vegna er áhyggjuefni að sjá stjórnmálahreyfingar víða um heim byggja fylgi sitt á tortryggni gagnvart alþjóðlegu samstarfi.

Donald Trump hefur ítrekað grafið undan fjölþjóðlegum stofnunum og samningum. Vladimir Pútín hefur byggt pólitíska stefnu sína á þjóðernishyggju, áhrifasvæðum og valdapólitík. Í Evrópu hafa ýmsir flokkar aukið fylgi sitt með því að gera alþjóðasamstarf að sökudólgi fyrir vandamál sem eiga sér oft allt aðrar rætur.

Á Íslandi birtist þessi hugsun með öðrum hætti en grundvallarhugmyndin er sú sama. Hún felst í þeirri trú að alþjóðlegt samstarf dragi úr möguleikum þjóðarinnar en ekki auki þá. Slík nálgun hentar illa heimi 21. aldarinnar.

Mikilvægustu framfarir mannkyns síðustu áratuga hafa orðið vegna samstarfs yfir landamæri. Alþjóðaviðskipti hafa dregið hundruð milljóna manna úr fátækt. Sameiginlegt vísindasamstarf leiddi til hraðrar þróunar bóluefna gegn COVID-19. Alþjóðlegir staðlar gera mögulegt að stunda viðskipti, byggja upp trausta innviði og tryggja öryggi og gæði á mörgum sviðum samfélagsins. Þegar þjóðir vinna saman verða niðurstöðurnar yfirleitt betri en þegar hver reynir að leysa vandamálin ein.

Það þýðir ekki að alþjóðastofnanir séu hafnar yfir gagnrýni. Þær eru það ekki. Þær þurfa umbætur, aukið gagnsæi og meiri lýðræðislega ábyrgð. En lausnin er að bæta þær, ekki að veikja þær. Við stöndum frammi fyrir verkefnum sem eru stærri en einstök ríki. Það er kjarninn í skilaboðum David Attenborough.

Hann var ekki að tala fyrir heimsstjórn. Hann var ekki að hafna mikilvægi þjóðríkja. Hann var einfaldlega að benda á þá augljósu staðreynd, að stærstu áskoranir samtímans verða ekki leystar innan landamæra einstakra ríkja. Þær verða aðeins leystar með samstarfi.

Þegar stjórnmálamenn bjóða einföld svör við flóknum alþjóðlegum vandamálum er freistandi að trúa því að hægt sé að draga upp brúna, loka hliðunum og leysa málin sjálfur. En sagan og raunveruleikinn sýna annað. Við erum háð hvert öðru.

Því fyrr sem stjórnmálin viðurkenna þá staðreynd, því meiri líkur eru á að við náum árangri í loftslagsmálum, vernd náttúrunnar, efnahagslegum stöðugleika og alþjóðlegu öryggi.

Ef við gerum það ekki gætu orð David Attenborough reynst meðal spámannlegustu ummæla samtímans. Að snúa baki við alþjóðlegu samstarfi er ekki leiðin til að bjarga okkur.

Það er leiðin sem getur sökkt okkur.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.