Um hvað er raun­veru­lega verið að spyrja?

Alþingi hefur samþykkt að þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður við Evrópusambandið fari fram 29. ágúst næstkomandi. Margt hefur þegar komið fram í umræðunni og mörg sjónarmið verið reifuð. Það er eðlilegt. Hér er ekki um venjulegt þingmál að ræða heldur ákvörðun sem snertir framtíðarstöðu Íslands, sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar og grundvallarhagsmuni samfélagsins til langrar framtíðar.

Einmitt þess vegna þarf umræðan að vera yfirveguð, fagleg og sanngjörn. Við megum ekki lenda í þeirri gryfju að beita slagorðum, upphrópunum eða stilla þjóðinni upp í fylkingar. Mikilvægast er að þjóðin eigi lokaorðið, en ekki síður að hún sjái og skilji til hlítar hvert stefnir.

Samstarf eða einangrun?

Ísland er sjálfstætt ríki í nánu evrópsku og alþjóðlegu samstarfi. Við eigum í víðtæku samstarfi við Evrópusambandið á grundvelli samningsins um EES, eins mikilvægasta viðskiptasamnings Íslands. Tengsl okkar við Norðurlöndin eru sterk og rótgróin og öryggi Íslands hvílir jafnframt á aðild að NATO og nánum varnarsamskiptum við Bandaríkin.

Það er því ósanngjarnt og raunar rangt að stilla málinu upp eins og valið standi milli samstarfs við Evrópu eða einangrunar. Spurningin er ekki hvort Ísland eigi að eiga í samstarfi við Evrópuþjóðir. Það gerum við nú þegar og eigum að halda áfram að gera. Spurningin er hvort Ísland eigi að hefja ferli sem getur leitt til þess að ákvörðunarvald á mikilvægum sviðum flyst frá Íslandi til stofnana Evrópusambandsins.

Auðlindaforræði er kjarni málsins

Ísland er fámennt ríki en ríkt af auðlindum. Sjávarútvegur, endurnýjanleg orka, landbúnaður, matvælaframleiðsla, ferðaþjónusta, landið sjálft og hafið í kringum okkur eru undirstöður samfélagsins.

Þess vegna er ekki nóg að lýsa því yfir að Ísland muni halda forræði og yfirráðum yfir auðlindum sínum. Það þarf að svara því hvað það þýðir í reynd. Hvaða skýru samningsmarkmið fylgja þeirri yfirlýsingu? Hvaða undanþágur á að sækja? Hvaða varanlegu tryggingar eiga að liggja fyrir? Hverju má fólk treysta?

Þetta eru lykilspurningar áður en þjóðin er beðin um að taka afstöðu.

Hvaða vanda á vegferðin að leysa?

Við þurfum einnig að spyrja hvaða vanda þessi vegferð á að leysa. Ísland er rótgróið lýðræðisríki, réttarríki og eitt ríkasta samfélag heims. Íslensk fyrirtæki geta að verulegu leyti starfað á innri markaði Evrópusambandsins á grunni EES samningsins og við munum áfram rækta mikilvæg tengsl við nágrannaþjóðir okkar.

Við megum því ekki tala okkur niður eða gera lítið úr stöðu okkar. Þær þjóðir sem nú sækjast eftir aðild að Evrópusambandinu eru margar í allt annarri stöðu, bæði efnahagslega og pólitískt.

Þetta breytir ekki því að við stöndum frammi fyrir áskorunum í efnahagsmálum, öryggismálum og alþjóðamálum. En er svarið við þeim áskorunum að færa meira ákvörðunarvald frá Íslandi, eða að styrkja stöðu Íslands á eigin forsendum?

Sama gildir um umræðuna um evruna. Heimili og fyrirtæki finna fyrir háum vöxtum og verðbólgu og staðan er ekki nógu góð. En ef málið snýst í reynd um evru, þá eigum við að ræða evruna heiðarlega sem gjaldmiðil með sína kosti og galla, en ekki fela þá umræðu inni í ferli um aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Vandaður undirbúningur er lýðræðisleg krafa

Nú liggur fyrir að þjóðaratkvæðagreiðslan verður 29. ágúst. Þá skiptir undirbúningurinn öllu máli. Gögn þurfa að liggja fyrir. Kynningin og upplýsingar til almennings þurfa að vera hlutlægar og skiljanlegar. Rauðu línurnar þurfa að vera skýrar.

Ef stjórnvöld geta ekki tryggt fullnægjandi upplýsingar, hlutlæga kynningu, opin gögn og skýr svör um rauðar línur Íslands, þá bregðast þau lýðræðislegri skyldu sinni.

Þjóðin á lokaorðið. Það ber að virða. En virðing fyrir þjóðinni felst ekki aðeins í því að leggja spurningu fyrir kjósendur. Hún felst líka í því að tryggja að ákvörðunin sé tekin á traustum, heiðarlegum og upplýstum grunni.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.