Hversu rík erum við í raun?

Ísland er oft talið eitt ríkasta land Evrópu. En þegar tölurnar eru skoðaðar nánar verður myndin flóknari.

Samkvæmt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er Ísland í fimmta sæti Evrópu þegar horft er til landsframleiðslu á mann, á eftir ESB-þjóðunum Lúxemborg og Írlandi, ásamt Liechtenstein og Sviss. Það er glæsilegt, - en sú tala segir aðeins hluta sögunnar.

Í fyrsta lagi er atvinnuþátttaka hér með því hæsta sem þekkist og vinnustundir fleiri en hjá mörgum samanburðarþjóðum. Ungt fólk vinnur mikið með skóla, þátttaka kvenna er mjög há og margir starfa lengur fram eftir aldri. Þegar fleiri vinna og vinna lengur hækkar landsframleiðsla á mann, jafnvel þótt framleiðni á hverja vinnustund sé ekki sérstaklega há.

Þessi mynd styrkist ef horft er til vinnumenningarinnar. Margir eru til taks utan hefðbundins vinnutíma og taka vinnuna með sér heim, án þess að það komi alltaf fram í mældum vinnustundum. Í mörgum Evrópuríkjum hefur umræðan um skýrari mörk milli vinnu og einkalífs gengið lengra en hér.

Í öðru lagi skiptir verðlag máli. Þegar leiðrétt er fyrir því með kaupmætti færist Ísland niður listann og forskotið á aðrar auðugar þjóðir minnkar verulega.

Í þriðja lagi skiptir mestu að horfa á verðmætasköpun á hverri vinnustund. Þar mælast nokkur Evrópuríki, svo sem Danmörk, Holland, Belgía, Þýskaland og Austurríki, hærra en Ísland, og í sumum mælingum einnig Svíþjóð og Frakkland.

Myndin er því nokkuð skýr, - eftir því sem mælikvarðarnir verða nákvæmari, færist Ísland neðar í samanburðinum.

Hluti af sterkri stöðu Íslands skýrist af miklu vinnuframlagi. Við vinnum einfaldlega meira. En þegar horft er á verðmætasköpun á hverja vinnustund kemur í ljós að aðrar þjóðir ná oft betri árangri á styttri tíma.

Það skiptir líka máli að íslenskt hagkerfi nýtur stuðnings frá fáum en mjög afkastamiklum náttúruauðlindatengdum atvinnugreinum í sjávarútvegi og orkufrekum iðnaði, sem margar aðrar þjóðir hafa ekki í sama mæli. Þær hækka heildartölurnar, en segja ekki alla söguna um framleiðni í breiðari hluta atvinnulífsins á Íslandi.

Ef horft væri sérstaklega á framleiðni í breiðari hluta hagkerfisins, án áhrifa þessara greina, bendir margt til þess að Ísland færðist nær þeim Evrópuríkjum sem við teljum okkur almennt standa töluvert framar, frekar en þeim ríkjum sem skipa efstu sætin. Það er ekki opinber OECD-röðun, heldur varfærin ályktun af sundurliðun atvinnugreina.

Þetta er ekki ný áskorun. McKinsey benti á það þegar árið 2012 að samspil hás fjármagnskostnaðar, takmarkaðrar fjárfestingar og hægari framleiðniaukningar gæti myndað vítahring. Sú ábending á enn við í dag, - stöðugleiki og fjárfesting skipta sköpumef auka á framleiðni til lengri tíma. Lægri fjármagnskostnaður leiðir ekki sjálfkrafa til meiri framleiðni, en hann auðveldar fyrirtækjum að fjárfesta í tækni, búnaði, nýsköpun og skipulagi sem getur aukið verðmætasköpun á hverja unna vinnustund.

Þetta er ekki áfellisdómur. Þvert á móti eru hér augljósir styrkleikar: mikil atvinnuþátttaka, vinnuvilji og öflugar útflutningsgreinar.

En ef markmið okkar er að auka framleiðni og lífskjör til lengri tíma þarf að skoða framtíðarleiðir Íslands af yfirvegun. Þá skiptir máli að meta hvaða áhrif mismunandi form alþjóðasamvinnu gætu haft á stöðugleika, fjárfestingar og verðmætasköpun áður en valkostum er hafnað.

Kannski er stærsti styrkleiki Íslands ekki hversu ríkt landið er, heldur hversu duglegt fólk er. En það er ekki endilega merki um auðugt hagkerfi að fólk þurfi að vinna mikið til að hafa það gott. Við aukum ekki lífsgæði til lengdar með því að vinna meira en aðrir, heldur með því að fá meira út úr hverri vinnustund.

Höfundur er viðskiptafræðingur.

Heimildir:

Stjórnarráð Íslands; Já eða nei?; Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, World Economic Outlook Database, apríl 2026; OECD, gögn um landsframleiðslu, kaupmátt, vinnustundir og framleiðni vinnuafls; Eurostat, vinnumarkaðstölur; Eurofound, gögn um vinnumenningu og right to disconnect; Hagstofa Íslands, þjóðhagsreikningar; McKinsey & Company, Charting a Growth Path for Iceland, 2012.