Mat­væla­verð, tollar og heimildavinna

Aðalkosningamál Viðreisnar í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst nk., það mál sem sett er fram sem helstu rök fyrir því að hvetja kjósendur til að segja já við framhaldi viðræðna, er lækkun matvælaverðs. Þetta má ráða af framgöngu forystumanns flokksins, Pawels Bartoszek, á samfélagsmiðlum síðustu vikur. Hann boðar 25% lækkun á ekki bara matvöruverði heldur einnig á verði skyndibita og jafnvel algengum réttum á veitingahúsum.

Eins og margir hafa bent á væri ekki flókið fyrir ráðherra flokksins, hvort sem það er Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra eða Hanna Katrín Friðriksson atvinnuvegaráðherra, að leggja fram frumvarp um afnám innflutningstolla á búvörum. Til vara gæti utanríkisráðherrann boðið ESB nýjan samning um bókun 3 við EES-samninginn, þar sem tilboð Íslands væri afnám tolla á búvörur og sjá hvað ESB myndi bjóða í staðinn.

Matvælaverð í Finnlandi og Svíþjóð eftir ESB-aðild

Pawel hefur víða haldið því fram að matvælaverð geti lækkað um allt að 25% við aðild Íslands að Evrópusambandinu. Í röksemdafærslu fyrir þeirri fullyrðingu er vísað til greinargerðar Hagfræðistofnunar HÍ um áhrif Evrópusambandsaðildar, þar sem bent er á að hlutfallslegt matvælaverð í Finnlandi og Svíþjóð hafi lækkað um 25–30% á fyrsta áratug eftir aðild, en þróast með öðrum hætti á Íslandi og í Noregi. Hér er þó fleira sem liggur undir.

Í skýrslu utanríkisráðuneytisins frá 2003, Íslenskur landbúnaður í alþjóðaumhverfi, segir orðrétt:

„Fyrir neytendur þýddi innganga raunlækkun matvælaverðs um 10–11% og frá aðild hefur matvælaverð hækkað mun minna en verðbólga. Á árunum 1995 til 2000 hækkaði verðlagsvísitala neysluvöru um 8% en matvælaverð einungis um 2%.“

Rétt er að geta þess að einn aðalhöfunda skýrslunnar var Martin Eyjólfsson, núverandi ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins. Einnig er rétt að hafa í huga að tollvernd í Finnlandi náði þá til mun fleiri vöruflokka en hún gerir á Íslandi, m.a. til korns og kornvara sem eru tollfrjálsar hér á landi og hafa verið um árabil.

Í Svíþjóð var hins vegar ekki um sambærilega fyrsta árs lækkun að ræða. Þar hélst matvöruverð að mestu stöðugt fyrsta árið, en breytingar komu fram síðar og dreifðust yfir lengra tímabil, meðal annars í tengslum við skattkerfisbreytingar og aðlögun markaðar.

Þegar horft er á þessar fyrstu tölur einar og sér getur myndin virkað skýr, en hún breytist þegar tekið er tillit til gengisþróunar og lengra tímabils.

Konráð Guðjónsson hagfræðingur hefur bent á að stór hluti þessarar breytingar skýrist ekki af ESB-aðildinni sjálfri heldur af gengisþróun á fyrri hluta tíunda áratugarins. Í Svíþjóð hafi sænska krónan til að mynda veikst verulega gagnvart helstu viðmiðunargjaldmiðlum, meðal annars um allt að 20% gagnvart þýska markinu. Slíkar gengisbreytingar hafi bein áhrif á hlutfallslegt verð innfluttra matvæla, óháð aðild að ESB.

Sé horft á þróunina yfir lengra tímabil og tekið tillit til almennrar verðbólgu og innlends verðlags verður myndin jafnframt önnur en einföld 25–30% lækkun vegna aðildar. Hér skiptir máli að greina á milli raunverulegra verðáhrifa, gengisbreytinga og almennrar hagþróunar þegar bornar eru saman niðurstöður milli landa.

Konráð hefur jafnframt bent á að sé þróun matvælaverðs metin yfir lengra tímabil, til dæmis 20 ár, hafi neytendur á Íslandi notið meiri lækkunar á hlutfallslegu matvælaverði en Finnland og Svíþjóð í kjölfar ESB-aðildar þeirra. Það undirstrikar að langtímaþróun ræðst ekki af einni stefnumótandi breytingu heldur samspili margra þátta.

Tollar á innfluttar matvörur á Íslandi

Pawel lætur þó ekki staðar numið með yfirlýsingum sem vart verða kallaðar annað en rangfærslur, heldur bætir í þegar kemur að fullyrðingum um tollvernd landbúnaðarvara hér á landi. Hann birti á Facebook-síðu sinni í gær (23. júní sl.) töflu þar sem réttu máli er hallað svo um munar. Þar heldur hann því fram að ekkert innflutt grænmeti sé án tolla og að aðeins hluti kornvara, olía, sykurs og sætinda sé tollfrjáls.

Þessi framsetning formanns utanríkismálanefndar er mjög villandi og röng í veigamiklum atriðum. Samkvæmt tollskrá bera margar landbúnaðarvörur tolla samkvæmt almennum viðskiptakjörum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO). Það sem hins vegar skiptir máli í framkvæmd er að Ísland hefur gert umfangsmikla milliríkjasamninga sem breyta þessari mynd verulega.

Mikilvægastur þeirra er samningurinn við ESB um aukið gagnkvæmt frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur á grundvelli bókunar 3 við EES-samninginn, sem tók gildi 1. maí 2018. Samkvæmt honum eru stórir hlutar innflutnings matvæla frá ESB án tolla.

Þetta á meðal annars við um langflestar kornvörur, brauð og kex, jurtaolíur, sykur og sætindi, ávexti og stóran hluta grænmetis. Til dæmis eru gúrkur, tómatar og paprika tollfrjáls allt árið, en annað grænmeti sem framleitt er hér á landi nýtur tollfrelsis hluta árs þegar innlend framleiðsla er ekki á markaði. Fullyrðing um að ekkert innflutt grænmeti sé tollfrjálst stenst því einfaldlega ekki.

Þegar rætt er um áhrif tolla á matvælaverð skiptir ekki mestu máli hvaða tollar standa í almennri tollskrá heldur hvaða tollar gilda í reynd um þær vörur sem fluttar eru inn og seldar neytendum. Sé horft á þá vöruflokka sem áfram njóta tollverndar gagnvart ESB — svo sem mjólkurvörur, smjör og kartöflur — er hlutfall þeirra í matarkörfunni án drykkjarvara samkvæmt vísitölu neysluverðs tæp 40%, sem samsvarar um 5,4% af heildarútgjöldum heimilanna. Hér er um grófa nálgun að ræða þar sem einstakir undirflokkar innan útgjaldaliða bera ekki endilega sömu tollameðferð.

Heimildavinna og gervigreind

Það vekur óneitanlega athygli að formaður utanríkismálanefndar greini frá því í athugasemdum við færslu sína að matið á umfangi tollfrelsis hafi verið fengið frá gervigreindinni „Google Gemini“. Þetta er mikilvægt atriði sem eðlilegt hefði verið að kæmi fram í megintexta færslunnar.

Gervigreind getur verið gagnlegt hjálpartæki en hún kemur ekki í stað heimildavinnu — sérstaklega ekki þegar fjallað er um flókið samspil tollskrár, fríverslunarsamninga og framkvæmdar þeirra. Í öllu falli þarf að hafa yfirsýn til að geta gagnspurt slík verkfæri og metið hvort niðurstöður þeirra standist.

Það verður að gera þá kröfu til formanns utanríkismálanefndar að hann hafi yfirsýn yfir mikilvægasta samning Íslands við ESB um viðskipti með landbúnaðarvörur áður en hann setur fram afdráttarlausar fullyrðingar um áhrif tolla eða breytinga á þeim, á matvælaverð.

Höfundur er hagfræðingur.