Traust á lög­mönnum er ekki einka­mál lög­manna

Það reynir ekki á traust til lögmanna þegar allt gengur vel. Það reynir á það þegar borgari kvartar undan lögmanni og upplifir síðan í eftirlitsferlinu sömu óvissu og hann kvartaði undan.

Þar liggur ein mikilvægasta traustsspurning réttarríkisins: Ef lögmenn eru hornsteinn réttarríkisins, hvernig tryggjum við að eftirlitið með þeim sé ekki aðeins til staðar, heldur einnig sýnilega skilvirkt, gagnsætt og traustvekjandi fyrir almenning?

Í nýlegri grein Benedikts Bogasonar, forseta Hæstaréttar Íslands, var réttilega minnt á að dómstólar og lögmenn séu tveir hornsteinar réttarríkisins. Sjálfstæðir og óvilhallir dómstólar skera úr ágreiningi um lögin, en sjálfstæð og öflug lögmannastétt er nauðsynleg til þess að borgarar geti leitað réttar síns, varið hagsmuni sína og treyst því að réttindi þeirra séu virt.

Þessi staða lögmanna er sérstök. Lögmenn eru ekki aðeins ráðgjafar á almennum þjónustumarkaði. Þeir njóta lögbundinnar stöðu, hafa einkarétt á tilteknum störfum fyrir dómi og koma oft að viðkvæmustu og mikilvægustu hagsmunum einstaklinga og fyrirtækja. Af því leiðir að traust til lögmanna er ekki einkamál lögmannastéttarinnar. Það er hluti af trausti almennings á réttarríkinu sjálfu.

Benedikt benti einnig á mikilvægi skilvirks eftirlits með störfum lögmanna. Almenningur sem leitar til lögmanna verði að geta treyst því að þjónustan sé fullnægjandi og að þegar út af bregði verði brugðist við með afgerandi hætti. Þetta er kjarninn. Eftirlit með lögmönnum þarf ekki aðeins að vera til staðar. Það þarf að virka. Og það þarf að sjást að það virki.

Stefán A. Svensson, formaður Lögmannafélags Íslands, tók þessa umræðu áfram í grein sinni um mikilvægi skilvirks eftirlits með störfum lögmanna. Þar benti hann réttilega á að sjálfstæði lögmannastéttarinnar krefjist þess að eftirlit með lögmönnum sé að verulegu leyti í höndum lögmannafélaganna sjálfra en ekki stjórnvalda. Það sjónarmið er mikilvægt. Óháð lögmannastétt er ekki sérhagsmunamál lögmanna, heldur vernd fyrir borgarann gagnvart ríkisvaldinu.

En af því leiðir einnig rík ábyrgð. Sjálfseftirlit er aðeins traustvekjandi ef það er virkt, gagnsætt og skilvirkt. Ef almenningur á að treysta því að lögmannastéttin hafi sjálf burði til að hafa eftirlit með eigin störfum verður almenningur líka að geta séð að það eftirlit sé raunverulegt. Þar skiptir ekki aðeins máli að nefndir, reglur og úrræði séu til staðar á pappír. Það skiptir líka máli hvernig sá sem leitar til eftirlitsins upplifir ferlið.

Ég skrifa þetta ekki sem lögfræðingur, heldur sem borgari og fyrirsvarsmaður félags sem hefur reynt á þetta kerfi. Þann 10. febrúar 2026 var móttekin formleg kvörtun sem ég sendi úrskurðarnefnd lögmanna vegna starfa tiltekins lögmanns. Kvörtunin laut ekki að ágreiningi um þóknun, heldur að meintri vanrækslu á hagsmunagæslu, töfum, samskiptaleysi og afhendingarleysi gagna. Kvörtunin var studd greinargerð, tímalínu, rökstuðningi og fylgigögnum.

Þegar þetta er ritað, 5. júlí 2026, eru liðnir tæpir fimm mánuðir frá móttöku kvörtunarinnar og niðurstaða liggur ekki fyrir þrátt fyrir ítrekaða eftirfylgni. Ég fullyrði ekki hver efnisleg niðurstaða málsins á að vera. Það er úrskurðarnefndarinnar að meta en reynslan vekur eðlilega spurningar um fyrirsjáanleika, upplýsingagjöf og skilvirkni í eftirliti með lögmönnum.

Spurningin er því ekki aðeins hvort eftirlit sé til staðar. Spurningin er hvernig sá sem stendur utan lögmannastéttarinnar á að upplifa það. Fær hann skýrar upplýsingar? Veit hann hvað gerist næst? Er honum sagt hvaða tíma málsmeðferð getur tekið? Fær hann reglulegar stöðuupplýsingar? Er sýnilegt að málið hreyfist áfram?

Þetta eru ekki óeðlilegar kröfur. Þvert á móti ættu þær að vera lágmarkskröfur í samskiptum lögmanns við umbjóðanda sinn: að umbjóðandi fái skýrar upplýsingar, viti hvað gerist næst, hafi einhverja hugmynd um tímaferli, fái upplýsingar um stöðu máls og geti séð að hagsmunagæslan hreyfist áfram.

Þess vegna verður traustsspurningin enn skýrari þegar kvörtun til úrskurðarnefndar lýtur einmitt að töfum, samskiptaleysi og afhendingarleysi gagna. Ef sá sem kvartar upplifir síðan í meðferð kvörtunarinnar sömu óvissu og hann kvartaði undan gagnvart lögmanninum þá er hætt við að eftirlitsferlið sjálft fari að skapa þá upplifun sem því er ætlað að bregðast við.

Eftirlit sem á að viðhalda trausti má ekki verða spegilmynd þeirrar reynslu sem kvartað er undan.

Þetta skiptir sérstaklega miklu þegar kvörtunin sjálf lýtur að töfum, samskiptaleysi og afhendingarleysi gagna. Ef kvörtun um slíka háttsemi bíður síðan mánuðum saman án niðurstöðu eða skýrrar upplýsingagjafar verður málsmeðferðin sjálf hluti af stærri traustsspurningu.

Í réttarríki er ekki nóg að borgarinn geti lagt fram kvörtun. Hann þarf einnig að geta treyst því að kvörtunin fari í skýrt, virkt og fyrirsjáanlegt ferli. Það er ekki árás á lögmenn að spyrja hvernig það sé tryggt. Þvert á móti er það nauðsynleg spurning ef við viljum verja traust til lögmanna og þar með einn hornstein réttarríkisins.

Sjálfstæði lögmanna er mikilvægt fyrir réttarríkið. En sjálfstæði án sýnilegrar ábyrgðar byggir ekki traust. Ef lögmenn vilja njóta þeirrar sérstöðu að hafa sjálfir ríkt hlutverk í eftirliti með eigin stétt, verður almenningur að geta séð að það eftirlit sé virkt, skiljanlegt og raunverulegt.

Traust á lögmönnum verður ekki varið með því að biðja almenning um að treysta kerfinu. Það verður varið með því að sýna honum að kerfið sé traustsins vert.

Höfundur er borgari.