Hvað sér unga fólkið sem ég sé ekki?

Þegar ég var að alast upp á Grímstaðaholtinu og í Vesturbænum við bítl og hippatónlist tilheyrðu nánast öll róttæk ungmenni sem vildu breyta heiminum vinstri væng stjórnmálanna. Bítlakynslóðin gagnrýndi ríkjandi samfélagsskipan, auðvaldið og hernaðarhyggju og mótmælti kröftuglega gömlum, úrsérgengnum siðferðisviðhorfum. Hún barðist fyrir auknu frelsi, jafnrétti og alþjóðahyggju.

Nú virðist staðan að einhverju leyti hafa snúist við.

Á dögunum bar fyrir augu mín athyglisverða grein um uppgang hægrihreyfinga meðal ungs og vel menntaðs fólks í Evrópu. Af kynnum mínum af ungu fólki áttaði ég mig strax á því að Ísland var komið á sama vagninn. Nýjar hægrihreyfingar bjóða ungu fólki skýrt sjónarhorn: Þú tilheyrir þjóð. Þú átt sögu. Menning þín skiptir máli. Fjölskyldan skiptir máli. Landamæri skipta máli.

Ég er væntanlega ekki einn um að bregðast fyrst við þessum viðsnúningi með því að gæla við þá hugmynd að unga fólkið sé illa upplýst, skorti reynslu og þekkingu. Það hafi orðið samfélagsmiðlum og tölvuleikjum að bráð, látið öfgamenn blekkja sig eða sé einfaldlega haldið fordómum og samsæriskenningum. Lesi sér ekki til gagns eða lesi yfir höfuð ekkert. Ekki einu sinni Laxness.

En ég velti því líka fyrir mér hvort allt þetta dugi sem skýring á því hvers vegna vel menntað og hugsandi ungt fólk snýr baki við þeirri frjálslyndu alþjóðavæddu framtíðarsýn sem við töldum að næsta kynslóð myndi gera að sinni.

Og … ég efast um það.

Ég hef lengi talið mig til alþjóðasinna. Ég trúi á mikilvægi samstarfs þjóða, ekki síst fyrir smáríki eins og Ísland. Alþjóðastofnanir eru langt frá því að vera gallalausar, en heimurinn væri verri án þeirra.

Ég er líka þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að kanna til hlítar hvaða samning við gætum fengið um aðild að Evrópusambandinu. Það þýðir ekki að ég hafi fyrirfram ákveðið að Íslandi sé best borgið með því að ganga í sambandið. Ég vil einfaldlega vita hvað stendur okkur til boða áður en ég tek endanlega afstöðu.

Mér hefur því þótt forvitnilegt að fylgjast með ungu, vel menntuðu fólki sem kemst að allt annarri niðurstöðu. Það hallast til hægri í stjórnmálum, leggur aukna áherslu á þjóðríkið og fullveldið og er harðákveðið í að segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald viðræðna við Evrópusambandið.

Aftur eru fyrstu viðbrögðin þessi: Þessi hópur ungs fólks hefur einfaldlega rangt fyrir sér. Það hefur vitaskuld rétt til að hafa rangt fyrir sér, en … er hugsanlegt að það sjái eitthvað sem ég sé ekki gegnum kámug eldriborgaragleraugun?

Hvað varð um framtíðarsýnina?

Áratugum saman virtist stefna sögunnar nokkuð augljós. Heimurinn yrði alþjóðlegri. Viðskipti og samstarf ríkja myndu aukast. Landamæri skiptu sífellt minna máli. Aukinni menntun fylgdu aukið umburðarlyndi og frjálslyndi. Evrópusamruninn var hluti af þessari framtíðarsýn.

Unga fólkið sem nú færist til hægri í stjórnmálum ólst upp við þessa hugmyndafræði og horfir á þróun undangenginna áratuga gagnrýnum augum. Það hefur enga sérstaka ástæðu til að sýna tryggð við þá samfélagsþróun sem leitt hefur heiminn á þann stað sem hann er í dag.

Líkt og við fulltrúar Bítlakynslóðarinnar á sínum tíma vill það betri heim, en á öðrum forsendum. Þetta birtist skýrt í umræðunni um Evrópusambandið. Ég horfi á málið og spyr: Hvað höfum við að tapa á því að kanna hvaða samning Ísland getur fengið? Við getum síðan metið niðurstöðuna og samþykkt eða hafnað henni. Unga kynslóðin á hægri vængnum spyr allt annarrar spurningar: Hvers vegna eigum við yfirleitt að ganga til viðræðna við samband sem við viljum ekki ganga í?

Ég ólst upp við þá hugmynd að alþjóðasamvinna styrkti smáríki. Hluti ungu kynslóðarinnar virðist horfa á sama heim og sjá sífellt stærri yfirþjóðleg kerfi, fjarlæga og yfirþyrmandi stjórnsýslu og síminnkandi stjórn þjóðríkisins á eigin málum.

Þar sem ég sé samstarf og tækifæri sjá þau afsal valds og ógn við sjálfstæði þjóðarinnar. Og ég spyr nánast í forundran: Hvers vegna upplifir hluti ungu kynslóðarinnar þjóðríkið sem skjól en alþjóðasamvinnu sem ógn?

Ef til vill er kominn tími til að hlusta á rökin. Ekki endilega til að vera sammála. Ekki til að gefa eigin sannfæringu upp á bátinn, heldur til að reyna að skilja hvers vegna hluti af vel menntuðu ungu fólki horfir á heiminn sem við höfum skapað og kemst að allt annarri niðurstöðu um framtíðina en við reiknuðum með.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.