Varan­legar undan­þágur eru mögu­leiki

Í umræðunni um mögulegar aðildaviðræður Íslands að ESB hafa andstæðingar aðildar fullyrt að ótímabundnar undanþágur séu ekki í boði.

Því langar mig að koma á framfæri minni reynslu af möguleikum á að fá varanlegar undanþágur þegar lönd sækja um aðild að ESB og skrifa þar út frá reynslu minni þegar Finnland sótti um og fékk inngöngu í ESB 1995.

Á þeim tíma vann ég sem ráðuneytisstjóri í ráðuneyti sem hafði viðskipta-, iðnaðar-, landbúnaðar-, veiði- og ferðamannamál á sinni könnu í heimastjórn Álandseyja sem eru hluti af Finnlandi. Það var ljóst í upphafi samningsviðræðnanna að samkvæmt heimstjórnarlögunum frá 1921 þyrfti löggjafarþing Álendinga að samþykka inngöngu f.h. Álandseyja og því var þjóðaratkvæðagreiðsla um málið haustið 1994.

Mitt hlutverk var að gæta hagsmuna Álendinga við inngöngu Finnlands í ESB sem fulltrúi í teymi embættismanna undir stjórn heimastjórnarinnar.

Ég hef verið búsettur á Íslandi síðan 1997.

Bakgrunnur

Álandseyjar eru með sérstöðu og heimastjórnarfyrirkomulag líkt og Færeyjar. Aðaltungumálið er sænska. Sérstaðan felst fyrst og fremst í því að einungis fólk með „heimastjórnarríkisborgarrétt“ má eiga fasteign, reka fyrirtæki og kjósa til löggjafarþings og sveitarstjórna. Eyjarnar hafa verið herlaust svæði frá 1856. Þegar Finnland fékk sjálfstæði frá Rússlandi (Sovét) 1917 vildu Álendingar tilheyra Svíþjóð, en finnska ríkistjórnin hafnaði því. Málið var tekið fyrir af Þjóðarbandalaginu í Genf sem komst að þeirri niðurstöðu að Áland skyldi tilheyra Finnlandi, en að eyjaklasinn fengi heimastjórn. Því var svo fylgt eftir með lagasetningum á árunum á eftir.

Annað mál sem var mikilvægt í tengslum við inngöngu Álandseyja í ESB var að eyjaklasinn er mjög háður góðum samgöngum, aðallega með ferjum. Góðar samgöngur eru lykilforsenda fyrir efnahaginn bæði vegna vöruflutninga, en ekki síður vegna ferðamannaiðnarins, þar sem rúmlega tvær milljónir ferðamanna heimsækja eyjaklasann árlega. Ferjusamgöngur byggðu m.a. á sölu á tollfrjálsum varningi í siglingum milli eyjanna og meginlands Finnlands og Svíþjóðar.

Aðalatriðin

Út frá þessum bakgrunni voru kröfur Álandseyja eftirfarandi:

1. Að tryggja að sérreglur um að einungis fólk með álenskan ríkisborgararétt megi eiga fasteign og reka fyrirtæki fengju að standa.
2. Að tryggja að alþjóðlegir samningar um að Áland verði áfram herlaust og hlutlaust svæði héldu.
3. Að leyfa áfram tollfrjálsa sölu í ferjusiglingum milli Álands og nágrannalandanna.

Að auki var mikilvægt að tryggja lifandi byggð og landbúnað í eyjunum, en Álandseyjar eru veðursælar fyrir ræktun t.d. epla og kartafla, ásamt grænmæti, lauki og sykurrófa.

Kröfur númer 1 og 3 samræmast ekki aðalregluverki Evrópusambandsins.

Niðurstöður

Finnland náði fyrir hönd Álendinga fram ágætum niðurstöðum. Sérstök bókun („Ålandsprotokollet“) var tekin upp í samninginn sem hluti af ESB regluverkinu og er ekki hægt að breyta henni nema með samþykki allra aðildarríkjanna. Með öðrum orðum er um varanleg ákvæði að ræða.

Allar kröfurnar þrjár voru samþykktar – og ég fjalla ítarlegar um kröfu 3 hér að neðan.

Landbúnaður

Finnland ásamt Svíþjóð fengu varanlegar undanþágur frá regluverki ESB, fyrst og fremst fyrir landbúnað norðan 62. breiddargráðu þar sem sérstakir styrkir eru heimilaðir og ESB tekur þátt í að fjármagna. Að auki var samþykkt að greiða styrki til bænda sunnan þessarar línu. Allar þessir styrkir eru varanlegir.

[Samningum um þennan málaflokk var stjórnað af finnska ríkisvaldinu án sérstaka krafna frá Álandseyjum, en niðurstöðurnar voru samþykktar af heimstjórninni.]

Önnur starfsemi

Fyrirtæki í t.d. ferðamannageiranum fengu stuðning úr mismunandi sjóðum ESB auk styrkja frá heimastjórninni, t.d. fyrir fjárfestingum í byggingum og tækjum. Þetta var sérstaklega mikilvægt fyrir starfsemi í skerjagarði Álandseyja, þar sem eyjar án vegasamgangna þurftu sérstakan stuðning.

Tollfrjáls sala í siglingum

Í ferðalögum milli landa ESB hafði skattfrjáls sala, t.d. á áfengi og snyrtivöru, verið afnumin að fullu.

Fyrir Álandseyjar fannst lausn sem gekk út á að Áland var skilgreint sem „þriðja lands svæði“ sem þýddi að það féll utan skattasvæðis ESB varðandi virðisauka- og vöruskatta.

Þar með er leyft að selja þennan varning í siglingum milli Álandseyja og nágrannalandanna án virðisauka- og vöruskatta. Á móti þarf að tollafgreiða vörusendingar. Álandseyjar eru innan evrópska tollsvæðisins og því eru engir tollar innheimtir. Þetta hefur leitt til þess að samgöngur eru áfram mjög góðar og vöruflutningar auðveldir.

Lokaorð

Nú eftir rúm 30 ár í ESB eru flestir Finnar ánægðir með sambandið. Það hefur opnað á nýja markaði og möguleika. Upptaka evru fyrir rúmlega 20 árum hefur auðveldað viðskipti og skapað stöðuleika.

Eftir árás Rússlands á Úkraínu 2022 hefur verið lokað á öll viðskipti við Rússa sem hefur leitt til erfiðara efnahagsástands í Finnlandi. Á sama tíma þarf Finnland að leggja mikið fé í varnarmál vegna ástandsins. Meginástæður þessa erfiða efnahagsástands liggja því ekki í aðild Finna að ESB.

Höfundur er er viðskiptafræðingur að mennt og fyrrverandi ráðuneytisstjóri í viðskiptaráðuneytinu í heimastjórninni á Álandseyjum og tók virkan þátt í ESB málum í Finnlandi á þessum tíma (1994-95).