Er Ís­land Manchester City og ESB Sheffield United

„Við erum í meistaradeild. Evrópusambandið í núverandi formi er í besta falli að keppa um miðja aðra deild,“ sagði Halldór Benjamín Þorbergsson, forsvarsmaður Áfram Íslands, við stofnun samtakanna. Samtökin vilja að þjóðin hafni áframhaldandi aðildarviðræðum í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst. Röksemdin virðist þessi: Ísland standi efnahagslega svo miklu framar nágrannaþjóðum sínum að náið samstarf við þær myndi draga okkur niður.

Byrjum á því sem er satt í líkingunni. Ísland var um aldamótin 1900 eitt fátækasta land Vestur-Evrópu. Í dag stendur það í hópi ríkustu þjóða heims, en margar þeirra eru innan ESB. Ísland hefur á þessum rúmlega 100 árum náð miklum efnahagslegum árangri, sem þjóðin á að vera stolt af.

Tilgangur Áfram Íslands virðist vera að mála ríki ESB upp, í samanburði við Ísland, sem samansafn 27 landa sem séu barmafull af ríkisskuldum, í afleitri samkeppnisstöðu sem fari versnandi, búi við himinhátt atvinnuleysi ungmenna og einkennist af stöðnun, sem sjáist til dæmis á því að hagvöxtur sé lægri í ESB en á Íslandi.

Vandinn er þessi: Að stilla Íslandi upp sem Manchester City í ensku úrvalsdeildinni og til dæmis Þýskalandi, Frakklandi, Hollandi, Belgíu og norrænum frændþjóðum okkar sem Sheffield United er ekki í samræmi við hefðbundin fræðileg viðmið í hagfræði.

Ég hef lesið greiningu Áfram Íslands, sem telur 40 blaðsíður. Ég hef endurgert stóran hluta þeirra útreikninga sem þar eru sýndir. Á stuttri yfirferð hef ég rekist á meira en 10 atriði sem eru ýmist villandi, svara annarri spurningu en spurt er eða eru röng út frá hagfræðilegu sjónarmiði eftir því sem ég get best séð. Mörg þeirra hafa svo stökkbreyst í almennri umræðu og tekið á sig enn furðulegri myndir. Það er of langt mál að fara yfir þau öll. Í þessari grein eru tvö: 1. hagvöxtur og 2. aukning kaupmáttar.

Áður en lengra er haldið lofa ég lesendum að fjalla um 8 önnur atriði á næstunni. Í öllum tilvikum er svar mitt þveröfugt við það sem fylgjendur þess að segja Nei halda fram í umræðunni: 3. Já, Ísland er dýrara en öll 27 ríki ESB, þar á meðal ríki þar sem kaupmáttur er hærri. 4. Já, íslensk heimili búa við langsamlega verstu lánakjör af öllum ríkjum ESB. 5. Nei, sú staðreynd hefur ekkert með verðbólgu eða „framleiðsluspennu“ að gera. 6. Nei, ríkissjóðir 27 ríkja ESB eru ekki allir stórskuldugir í samanburði við Ísland: 13 af 27 ríkjum eru með lægra skuldahlutfall. 7. Það er ekki rétt að eitt af hverjum fjórum ungmennum á aldrinum 15 til 24 ára í Finnlandi, Spáni eða Ítalíu ráfi um í reiðileysi í leit að atvinnu: Flest ungt fólk er í fullu námi. 8. Ísland er ekki í sérflokki hvað varðar aukna framleiðni: 13 af 27 ríkjum sambandsins hafa aukið framleiðni meira en Íslendingar, hvort sem miðað er við síðustu 10 ár eða frá árinu 2000. 9. Nei, Ísland er ekki í sérflokki hvað varðar samkeppnisstöðu: 6 af 27 ríkjum ESB standa okkur framar. 10. Nei, íslenska krónan er ekki stöðugri gjaldmiðill en evran.

Á þessum grunni er mitt mat þetta: Ísland er í flokki ríkustu landa heims og hefur náð miklum árangri. Það er komið í deild þeirra þjóða heims sem mestrar velsældar njóta, og margar þeirra eru nágrannar okkar og hluti af ESB. Miðað við ríki ESB stendur Ísland almennt sterkt. Við erum á meðal fremstu ríkja í sumum flokkum, en í öðrum standa önnur ríki okkur framar.

Þær mistúlkanir og rangfærslur um íslenskan efnahag sem ég nefni að ofan, og fleiri til, eru skaðlegar lýðræðislegri umræðu. Stærsti vandinn er að þær byrgja okkur sýn á raunveruleg sóknarfæri sem standa okkur opin. Mörg stór tækifæri kunna að skapast með aðild að ESB. Það er hins vegar ekki hægt að leggja mat á hvort ábatinn sé meiri en kostnaðurinn fyrr en aðildarsamningur liggur fyrir. Þess vegna verður eitt að vera grundvallaratriði í umræðunni um ESB: staðreyndir.

Víkur nú sögunni aftur til Áfram Íslands. Hér mun ég fara yfir fyrstu tvö atriðin sem að ofan voru nefnd. Fyrsta fullyrðing Áfram Íslands í kynningu sinni á yfirburðum landsins er þessi: Ísland standi ESB framar í hagvexti, 2,9 prósent á ári að meðaltali síðustu tíu ár á móti 1,6 prósentum.

Vandinn við þessa fullyrðingu er þessi: Spurningin sem við höfum áhuga á að svara þegar við skoðum hagvöxt er hvort lífskjör fólks hafi batnað eða ekki. Almennt viðmið er því þetta: að mæla hversu mikið landsframleiðsla hefur aukist á hvern íbúa. Þetta virðist hafa gleymst í greiningu Áfram Íslands. Mikið er gert úr þessari tölu í formála, sem á að endurspegla stöðnun ESB í samanburði við Ísland. En íbúum Íslands hefur fjölgað um 23 prósent frá árinu 2013 vegna mikils aðflutnings fólks frá Evrópska efnahagssvæðinu. Og þetta snýr niðurstöðunni á haus. Samkvæmt tölum Eurostat var hagvöxtur á hvern íbúa á Íslandi 0,86 prósent á ári en 1,39 prósent í ESB, að meðaltali yfir síðustu 10 ár.

Sé deildakeppnin skoðuð í heild sinni samkvæmt þessum mælikvarða lendir Ísland í 23. sæti af 28. Það er fallbarátta. En þessi samanburður er alveg jafn villandi og hinn. Og þar liggur lærdómurinn: fremst á þessum kvarða standa ríki Mið- og Austur-Evrópu. Af hverju? Því þau eru að vinna upp áratugi ónýttra tækifæra undir oki kommúnismans. Deildaskipting af þessu tagi segir okkur því ekki mikið um núverandi lífskjör Íslendinga í samanburði við þjóðir ESB.

Þetta er bókstaflega fyrsta fullyrðing greiningar Áfram Íslands. Ég valdi hitt dæmið því mér fannst það forvitnilegast, ekki jafn einfalt og auðskilið og hið fyrsta. Á Mynd 1 sýni ég eina tilkomumestu fullyrðingu greiningarinnar. Hana hef ég endurgert sjálfur úr frumgögnum Eurostat: að kaupmáttur launa á Íslandi hafi vaxið um 68 prósent frá 2013 til 2025. Á sama tíma, um miðja aðra deild hjá ESB, jókst hann um 8 prósent. Og greiningin bætir við, orðrétt, að þetta gildi „sama á hvaða mælikvarða er litið“. Þessi tala stenst nánast upp á prósentustig. Frændur okkar á Norðurlöndunum innan ESB — Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi — gera heldur ekki betra mót: þar jókst kaupmátturinn um 6 prósent. Frekari útskýringar, öll gögn, allir útreikningar og kóði eru aðgengilegir á gautieggertsson.github.io/kaupmattur. Ég hvet lesendur til að sannreyna tölurnar sjálfir. Staðreyndir skipta máli.

En þá er komið að kjarna máls. Allar hagfræðilegar niðurstöður byggjast á forsendum. Spurningin er hvort forsendurnar séu góðar. Kaupmáttaraukning mælir hversu miklu meira fólk getur keypt en áður fyrir launin sín. Þrennt skiptir máli á Mynd 1 sem býr til þessa tilkomumiklu niðurstöðu.

Í fyrsta lagi hefst samanburðurinn árið 2013, nálægt botni kaupmáttar á Íslandi eftir hrunið, sem hafði meiri áhrif hér en annars staðar í Evrópu (sjá Mynd 2).

Í öðru lagi er verðbólga mæld með samræmdu evrópsku vísitölunni, sem er ólík öðrum verðlagsvísitölum að einu leyti: Hún undanskilur kostnað við eigið húsnæði. Það er fjórðungur útgjalda heimila. Á þessum tíma hækkaði húsnæðisverð að raunvirði um 131 prósent á Íslandi, um 18 prósent á Norðurlöndunum innan ESB og um 25 prósent í ESB í heild.

Í þriðja lagi er kaupmáttur mældur á Mynd 1 á hverja vinnustund. Mældum vinnustundum á hvern launþega á Íslandi hefur fækkað tvisvar til sjö sinnum hraðar en á Norðurlöndunum innan ESB síðan 2018, eftir því við hvaða land er miðað. Svo hröð fækkun þarfnast nánari skoðunar. Jafnvel raunveruleg fækkun vinnustunda, líkt og hin umsamda stytting vinnuvikunnar, getur hækkað tímakaupið án þess að hafa nein áhrif á launaumslagið. Heildarlaun á mann eru þess vegna besti mælikvarðinn á kaupmátt hvers og eins. Styttingin er ótvíræð kjarabót, en hún á heima í öðrum dálki bókhaldsins en kaupmáttur.

Á Mynd 2 breyti ég forsendunum þremur: Hefst nú sagan í aðdraganda hrunsins, árið 2007. Verðlag er mælt með vísitölu sem tekur húsnæði inn í myndina, líkt og íslenska vísitala neysluverðs, bandaríska neysluverðsvísitalan og verðvísitölur þjóðhagsreikninga. Miðað er við kaupmátt árslauna á hvern launþega. Þessar forsendur eru ekki valdar til að lækka töluna. Fyrir þeim öllum eru sjálfstæð rök, eins og ég hef rakið. Niðurstaða: Allt fer á hvolf enn og aftur. Ísland er ekki lengur eitt í sérflokki, heldur rekur lestina meðal nágranna sinna. Kaupmáttur vex mest í ESB, um 15 prósent, Norðurlöndin innan ESB fylgja fast á eftir með 12 prósent. En kaupmáttur á Íslandi eykst um 3 prósent.

Við gætum rætt í þaula hvernig 68 prósenta kaupmáttaraukning dettur niður í 3. Ég læt nægja að nefna að val upphafsársins 2013, þegar Ísland var að stíga upp úr öldudalnum eftir hrunið, og val á verðvísitölu án húsnæðis skýra hvort um sig rúman þriðjung munarins.

Nú gætum við rætt fræðileg rök fyrir ólíkum forsendum, og slíkt er oft viðfangsefni fræðigreina. En spurningin var: bendir kaupmáttarþróun síðustu ára til þess að Ísland sé í annarri og æðri deild en nágrannalönd okkar í ESB? Þessar tölur gefa lítið tilefni til þeirrar ályktunar. Og munum hverju var lofað: að niðurstaðan væri sú sama „sama á hvaða mælikvarða er litið“. Hún er það ekki. Niðurstaða sem snýst við þegar upphafsári, vísitölu og mælieiningu er breytt er ekki sönnun um yfirburði. Hún er afleiðing tiltekinna forsendna sem að minni hyggju eru mjög hæpnar.

Þegar fleiri hagstærðir eru skoðaðar í heild sinni á önnur lýsing betur við: Íslandi hefur tekist að komast í efra lag þjóða Evrópu í efnahagslegri velgengni. Tuttugu og sjö fullvalda þjóðir hafa séð sér hag í að vinna saman innan ESB og með EES-samningnum erum við nú þegar komin með meira en annan fótinn inn fyrir dyrnar, nánar tiltekið 75 prósent, vissulega umdeild tala sem er efni í aðra grein. Hvort við stígum skrefið til fulls, og hvaða sóknarfæri það opnar, er líka efni í aðra grein. Ég býst við að skrifa báðar á einhverjum vettvangi. Eitt í einu.

Að lokum þetta. Efnahagslegur árangur Íslands er raunverulegur og við eigum að vera stolt af honum. Hann þarf ekki að ýkja. Og við þurfum sannarlega ekki að gera nágranna okkar að einhvers konar ímynduðum annarrar deildar þjóðum til að gera Ísland stórt, á grundvelli afar hæpinna forsendna. Slíkt tal minnir á umræðuhefð 2007, þegar haldnar voru ræður sem áttu að útskýra hvernig stæði á því að Íslendingar væru bestu viðskiptamenn í veröldinni. Ísland getur spilað í meistaradeild Evrópu, þar sem nágrannaþjóðir okkar spila. Spurningin 29. ágúst er ekki hvort við séum of góð til að taka þátt í deildinni; þar eigum við heima, efnahagslega, menningarlega og landfræðilega. Spurningin er hvort þátttakan bæti hag okkar eða ekki. Um það er ómögulegt að segja án þess að vita hvað í því felst. Kosningarnar í ágúst snúast um hvort við viljum meiri upplýsingar. Ég á bágt með að ímynda mér gott hagfræðilegt líkan þar sem aukið magn upplýsinga leiðir til verri ákvarðanatöku.

Höfundur er prófessor í hagfræði við Brown-háskóla.