Bændur á bremsunni

,,Fæðuöryggi Íslendinga byggist á því að ungt fólk vilji leggja fyrir sig búskap og bújarðir haldist í byggð. Meðalaldur starfandi bænda er um 66 ár og sagt erfitt fyrir ungt fólk að taka við keflinu. Lág afkoma og hár stofnkostnaður verður til þess að fólk leitar í önnur störf.“ (bbl.is, 2022)

Þessi tilvitnun er fengin úr hinu ágæta Bændablaði og fjallar um það sem kallast ,,nýliðun“ innan landbúnaðargeirans. Það er nefnilega þannig að bændur verða sífellt eldri og af þessu hafa Bændasamtökin verulegar áhyggjur. Ein orsök þessa vanda er meðal annars sú að það gengur ekki nógu vel að lifa af því að stunda landbúnað hér á landi. Margir bændur þurfa aðra vinnu til þess að sjá sér farborða.

Kjör bænda ekki góð

Reglulega er fjallað um og sagt frá kjörum bænda á Íslandi. Eru þau góð? Nei, það er skemmst frá því að segja að þau mættu vera mun betri og virðist vera sem svo að margir bændur séu almennt óánægðir með stöðu sína. Sem er ekki gott. Þetta kemur reglulega fram í umræðunni.

Óánægjan virðist helst vera með afurðaverð, þ.e. það verð sem bændur fá fyrir framleiðslu sína, enda landbúnaður framleiðslugrein. Það kostar að framleiða landbúnaðarvörur. Það skal þó tekið hér strax fram að það er virðist vera mismunandi eftir greinum og virðist vera sem svo að það séu helst framleiðendur mjólkur og kjötvöru, sem eru óánægðastir. Sérstaklega sauðfjárbændur.

Annað virðist vera uppi á teningnum hjá svína og kjúklingaframleiðendum, sem falla illa undir skilgreininguna á hefðbundnum landbúnaði, þar sem báðar þessar atvinnugreinar eru í raun verksmiðju og fjöldaframleiðsla. Þessar kjöttegundir eru þær ódýrustu sem íslenskum neytendum stendur til boða. Mikill verðmunur er t.d. á lambakjöti og kjúkling. Þetta sjá neytendur í verslunum.

Sótt um aðild

Rétt eins og annar rekstur er rekstur landbúnaðarins háður almennum skilyrðum sem íslenskt efnahagslíf býr við, sem að undanförnu hefur einkennst að bæði háum vöxtum og verðbólgu. Og hefur gert það lengi.

Aðföng verða dýr, t.d. eldsneyti, enda virðist vera sem svo að sá markaður hér á landi lúti einhverjum allt öðrum lögmálum en í öðrum löndum. En það er önnur saga. Hátt verð á almennt við um það sem kallað er ,,aðföng“ og er það sem bændur nota við framleiðslu sína. Það kostar að framleiða landbúnaðarafurðir og til framleiðslunnar þarf margvísleg aðföng og hráefni, t.d. áburð, eldsneyti, varahluti og fleira. Þá er mikið af allskyns tækjum sem bændur nota á lánum og þurfa þeir því að standa í afborgunum af þeim. Og þar með borga vexti, sem eru svimandi háir á Íslandi.

Í kjölfar efnahagshrunsins 2008 sótti Ísland um aðild að ESB og hóf formlega aðildarviðræður, opnaði og lokaði nokkrum köflum í þeim og allt virtist vera í nokkuð góðu lagi. Þangað til utanríkisráðherrann, Gunnar Bragi Sveinsson (Framsóknarflokki) í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, skrifaði hið illræmda bréf sem í sagði að það væri ,,bjargföst afstaða ríkisstjórnarinnar að ekki skuli líta á Ísland sem umsóknarríki ESB og lítur svo á að rétt sé að ESB lagi verklag sitt að þessu.“ Einskonar ,,hættu-með-mér-bréf.“ Í bréfinu kom hvergi fram formleg beiðni um að slíta að fullu aðildarviðræðum og meðal annars lögð áhersla á góð samskipti við ESB í framtíðinni.

Hiti í umræðunni, landbúnaður í rúst?

Það var mikill hiti í umræðunni um landbúnaðarmálin í ESB-málinu á sínum tíma, sem að mati undirritaðs, hefði orðið einn áhugaverðasti hluti aðildarviðræðnanna, ásamt auðvitað sjávarútvegs og gjaldmiðilsmálum. Og verður ef af aðildarviðræðum verður.

Í umræðunni um landbúnaðarmálin var einnig mikið um upphrópanir og rangfærslur, meðal annars að aðild að ESB myndi rústa íslenskum landbúnaði. Það hefur hvergi gerst hjá ríkjum sem hafa gengið í sambandið. Stærsti landbúnaðargeirinn innan ESB er í Frakklandi, en um 20% af allri landbúnaðarframleiðslu í ESB verður til þar. Síðan kemur Andalúsía á Spáni. Miðað við þetta er Ísland ,,dverg-landbúnaður“ en skiptir samt miklu máli fyrir okkur sem búum hér á landi.

En hvernig hefði gengið máta Ísland inn í módel ESB um heimskautalandbúnað sem notað hefur verið með góðum árangri í bæði Finnlandi og Svíþjóð frá aðild þessara þjóða árið 1995? Eða hefðum við getað fundið aðra ,,séríslenska lausn“?

Það hefði verið áhugavert að láta á það reyna. Meðal annars átti að kortleggja allt Ísland með tilliti til landnotkunar, en slíkt hefur aldrei verið gert. Allsherjar úttekt á landinu og gæðum þess átti að fara fram, með tilliti til skynsamlegrar nýtingar þess.

Með ,,heimskautalandbúnaði“ er átt við landbúnað sem stundaður eru á norðlægum slóðum (oftar en ekki við erfið skilyrði) og grunnreglan er sú að bæði sænskum og finnskum stjórnvöldum er leyft að styrkja landbúnaðinn sérstaklega, einmitt vegna sérstakra aðstæðna.

Þetta er því sérlausn og var einfaldlega búin til fyrir þessi lönd. Ekkert bendir til þess að hún verði numin úr gildi. Bæði Finnlandi og Svíþjóð hafa blómlegan landbúnað og almennt vilja bæði sænskir og finnskir bændur ekki fara úr ESB og skipta yfir í ,,gamla kerfið“.

Spyrja má hins vegar á móti hvort við hér á landi höfum verið ,,góð“ við íslenskan landbúnað? Er allt bara ,,sumar, sól og grænir hagar“ í þessari mikilvægu, en litlu atvinnugrein, sem stendur fyrir um 4% af þjóðarframleiðslunni samkvæmt gögnum frá Hagstofunni? Stutta svarið er nei. En landbúnaðurinn framleiðir nauðsynlegar gæðavörur, sem fólki þykir vænt um og hafa algera sérstöðu, t.d. skyr. Og hann er nauðsynlegur.

,,Glæpurinn“

En það mátti bara nánast ekki tala um aðild að ESB fyrir íslenskan landbúnað, það var næstum eins og verið væri að tala um glæp. En er það svo glæpsamlegt að athuga hvort mögulegt sé að fá betri skilyrði fyrir íslenskan landbúnað? Það var minnistætt viðtal í Kastljósi haustið 2023, en þar var rætt við ungan bónda sem sagði margt geta verið vitlausara en að ganga í ESB, meðal annars vegna hærri stuðnings til bænda. Í framhaldi var hann spurður hvort hann hefði rætt þessa afstöðu við félaga sína, en hann svaraði þá: ,,Nei, ég þori því ekkert.“ Það er synd þegar staðan er orðin svona.

Slæm skýrsla

Í desember sama ár, 2023, kom út um 50 blaðsíðna skýrsla um landbúnað á Íslandi, en hún heitir: Fjárhagsvandi landbúnaðar: Niðurstaða ráðuneytisstjórahóps. Þar er dregin upp frekar dökk mynd; skuldir hafa aukist, laun hafa staðið í stað, fjármagnskostnaður er gríðarlegur, afkoma í lambakjöti og nauti er neikvæð og margir í þessum greinum stunda aðra vinnu til að framfleyta sér, þeir lifa s.s. ekki á greininni.

Í skýrslunni er lagður til margskonar stuðningur, m.a. til nýliðunar, en almennt fær landbúnaður á Íslandi um 15-20 milljarða króna í beinan stuðning á hverju ári. Samt er staðan eins og hún er. Athyglisvert er einnig að sauðfé hefur fækkað umtalsvert á síðustu árum, úr um 400.000 í um 350.000.

Sauðfjárbændum (og bændum almennt) hefur einnig fækkað umtalsvert, í dag eru um 1500 sauðfjárbændur skráðir með ,,skýrsluhald“ vegna búskapar og aðeins um 120 bú eru með fleiri en 600 gripi, flest á Norð-vesturlandi.

En hver er afstaða bænda til ESB nú? Á Búnaðarþingi árið 2011 sagði: ,,Búnaðarþing telur að fæðuöryggi þjóðarinnar verði því aðeins tryggt að fullu með því að Ísland standi utan sambandsins“ og þá er verið að meina Evrópusambandið. Árið 2022 kom orðið ESB aðeins fyrir tvisvar í aðaltexta Búnaðarþings það árið, í bæði skiptin vegna tollamála.

Nú í júlí kom fram ályktun frá Samtökum ungra bænda, en um var að ræða niðurstöðu auka-aðalfundar. Á fésbókarsíðu samtakanna höfðu 20 manns lýst sig áhugasama um að taka þátt í fundinum. Ekki veit ég hversu margir tóku þátt, en mér skilst að menn hafi verið í dráttarvélum úti á ökrum og túnum á þessum fjarfundi (samkvæmt frétt á RÚV). Sennilega var þá engin fundargerð rituð. En niðurstaða þessa sérkennilega fundar var skýr: Samtök ungra bænda telja hagsmunum Íslands betur borgið utan ESB.

Á fésbókarsíðu samtakanna segir orðrétt: ,,Skýr afstaða var tekin um að ungir bændur telji hag íslensks landbúnaðar og íslenskra bænda betur borgið utan Evrópusambandsins og þar af leiðandi sé það frá þeim sjónarhóli óþarft að fara í frekari aðildarviðræður sem sjálfkrafa hefðu kælandi áhrif á fjárfestingar og kynslóðaskipti í landbúnaði á meðan þeim stæði. Ekki var ályktað gegn þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst nk.“

Þetta er áhugavert. Ekki er útskýrt með hvaða hætti aðildarviðræður myndu hafa ,,kælandi áhrif“ á fjárfestingar. Er það virkilega trú samtakanna að menn gætu t.d. ekki keypt sér nýja dráttarvél eða álíka á meðan aðildarviðræðum stæði? Vita samtökin um einhver dæmi um slíkt? Og geta kynslóðaskiptin gengið verr en þau hafa nú þegar gengið? Slök nýliðun í landbúnaði hér á landi er algerlega heimatilbúinn vandi, nægir að lesa umfjöllun Bændablaðsins um hana til að fá það staðfest. Myndi nýliðunarvandinn s.s. aukast bara við það að Ísland færi í aðildarviðræður við ESB? Það tel ég afar ólíklegt.

Og ég spyr áfram: Hefðu ungir bændur ekki áhuga á að vita til dæmis hvort fjármagnskostnaður og vextir myndu mögulega lækka við aðild? Það er jú reynsla nánast allra nýrra aðildarríkja að bæði erlend fjárfesting hefur aukist og vextir lækkað við aðild að ESB. Ef hið ytra umhverfi yrði jákvæðara, myndi það þá ekki örva nýliðun? Það hlýtur að vera.

Fæðuöryggið?

En hvað verður um margumrædda fæðuöryggið, eitt uppáhaldshugtak bænda, í jafn slæmu rekstrarumhverfi og virðist vera hjá bændum samkvæmt opinberum gögnum? Geta bændur sem glíma við mikinn rekstrarvanda staðið undir fæðuörygginu? Bændur sem glíma við alvarlegan fjárhagsvanda? Eðlilegt að spurt sé. Þarf ekki í alvöru að búa greininni þannig skilyrði að hún raunverulega geti staðið fyrir fæðuöryggi og verið trygging þess? Hafa íslensk stjórnvöld gert það með öllu því fjármagni sem veitt hefur verið til greinarinnar?

Væri til dæmis með aðild að ESB hægt að skapa hagfelldari skilyrði fyrir íslenskan landbúnað? Allar líkur eru á að aðstæður sem gætu leitt til aukins stöðugleika og lægri fjármagnskostnaðar myndu skapast við aðild. Sem og möguleikar á meiri útflutningi og auknum umsvifum í greininni í gegnum fullan aðgang að markaði ESB, sem telur yfir 500 milljónir manna.

Bændasamtökin sendu frá sér um 130 blaðsíðna skýrslu um þau málefni sem snúa að íslenskum landbúnaði og ESB, en áður en hún kom út var formaður samtakanna í raun búinn að afhjúpa niðurstöðu hennar sem í raun var: Við viljum ekki ESB. Samtökin hefðu í raun getað sleppt þessari skýrslugerð.

Síðan héldu bændur á að halda milliþing þann 14.ágúst til að væntanlega hamra á niðurstöðum skýrslunnar. Sem þeir og gerðu. Bændur eru því í raun eins og bíll sem er fastur í handbremsu. Á undan milliþinginu var reyndar mjög fróðlegt málþing, þar sem fulltrúar frá Finnlandi, Svíþjóð og Noregi héldu erindi. Finnar og Svíar gengu í ESB árið 1995 og fengu sérlausn fyrir landbúnað. Báðir fulltrúar þessara landa voru á þeirri skoðun að aðild hefði þýtt breytingar á landbúnaði landanna, en að hvorugt ríkið myndi vilja snúa aftur til gamla ástandsins. Fulltrúa Noregs sagði norskan landbúnað (um 1-2% af þjóðarframleiðslu) ekki þola erlenda samkeppni og því þurfa tollavernd. Hann sagði norska bændur nánast alfarið vera á móti ESB aðild. Nokkuð ljóst hlýtur samt að vera að Norðmenn gætu fengið sömu ,,heimskautalausn“ og Finnar og Svíar, fordæmið er komið og áratuga reynsla af henni. Þeir gætu því stutt norskan landbúnað dyggilega (nóg af peningum í Noregi!). Fulltrúi Svía, Ingrid hét hún, sagði að mest áskorun bænda og landbúnaðar almennt væri skortur á fjárfestingum og mesta hættan væru loftslags og umhverfisbreytingar.

Höfundur telur að íslenskir bændur hefðu ótvíræða hagsmuni af því að athuga hvað mögulega felst í aðild að ESB og af alvöru kanna hvað aðildarsamningur myndi fela í sér. Hverjar eru sérþarfir Íslands og er hægt að mæta þeim? Hvaða hagsmuni hefur t.d. ESB af að ,,pönkast“ á einu minnsta landbúnaðarkerfi í heimi? Enga! Lausn Finna og Svía myndi að minnsta kosti tryggja það að íslensk stjórnvöld myndu geta áfram stutt landbúnaðinn með sama hætti og gert hefur verið. Þannig að ástandið myndi að minnsta kosti ekki versna. En væri hægt að gera betur/meira? Það er stóra spurningin. Einnig er undirritaður sannfærður að sóknarfæri séu til staðan í íslenskum landbúnaði til útflutnings á hágæða, umhverfisvænum, landbúnaðarvörum.

Ef þjóðin segir já í ágúst mun og ef af aðild verður mun fjármagnskostnaður að öllum líkindum lækka það myndi koma bændum verulega til góða, sem og öðrum. Þá er það reynsla annarra þjóða ef aðild að erlendar fjárfestingar hafi aukist. Það myndi væntanlega gerast í landbúnaði líka.

En að þessu komast menn ekki nema að hefja aðildarviðræður á ný og fá aðildarsamning á borðið til að vega og meta. Bændur hafa sagt þvert nei, en þeir hafa líka sagt að ef viðræður fái JÁ, þá muni þeir taka þátt í því. Það væri virkilega áhugavert að sjá hvernig stór og mikil samtök á borð við Bændasamtökin myndu taka á því. Á málþingi bænda kom fram að Finnar hefðu verið gríðarlega skipulagðir og notið góðs af því. Svíar hefði staðið sig verr og það hefði verið mistök hjá þeim. Samt er sænskur landbúnaður stöndugur og mikið framleitt af landbúnaðarvörum. Í Finnlandi er sama saga, um 80% af matvælum sem seld eru, koma frá Finnlandi. Í Svíþjóð er hlutfallið um 50%. Hér á Íslandi eru um 50% af matvælum innflutt.

Það væri því gaman og áhugavert ef bændur myndu skipta um skoðun og setja fram flott plan fyrir íslenskan landbúnað og íslenska neytendur. En því miður eru litlar líkur á því eins og staðan er núna. Mér sýnist óbreytt ástand eða ,,status quo“ verða mottó íslenskra bænda. Er það miður.

Höfundur er stjórnmálafræðingur.