Evrópu­sam­bandið og heil­brigðis­mál - saman værum við sterkari

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna við Evrópusambandið (ESB) hefur lítið verið rætt um heilbrigðismál. Það skýrist án efa af því að reglur um heilbrigðisþjónustu innan ESB eru að meginstefnu til ekki samræmdar milli aðildarríkja. Því ákveður hvert ríki fyrir sig hvernig heilbrigðisþjónustan er skipulögð, veitt og fjármögnuð.

Áhrif Evrópusambandsins og EES-samningsins á heilbrigðiskerfi aðildarríkjanna eru þó umtalsverð. Hvað Ísland varðar felur EES-samningurinn í sér fjölda reglna sem varða heilbrigðismál, má þar nefna reglur er varða lyf, lækningatæki, viðurkenningu starfsréttinda, heilbrigðisþjónustu yfir landamæri, heilsuvernd, lýðheilsu o.fl. en ESB leggur víðtæka áherslu á verndun heilsu við mótun og framkvæmd allra stefnumála.

Mikilvæg atriði er varða heilbrigðisviðbúnað falla hins vegar utan EES-samningsins og er brýnt fyrir okkur sem þjóð að huga að.

Öryggi almennings á Íslandi

Öryggi almennings og heilbrigðisviðbúnaður þjóðar byggir m.a. á sterku heilbrigðiskerfi og að stjórnvöld hafi fyrir fram tryggðan aðgang að nauðsynlegum lyfjum, bóluefnum, greiningarprófum og lækningatækjum þegar alvarlegar heilbrigðisógnir, eins og t.d. farsóttir, náttúruhamfarir, mengunarslys eða stríð, steðja að.

Heimsfaraldur COVID-19 sýndi að slíkar heilbrigðisógnir virða ekki landamæri. Þegar birgðakeðjur raskast, framleiðsla verður fyrir áföllum og eftirspurn eykst samtímis í mörgum ríkjum er ljóst að engin þjóð stendur slíkt af sér ein og sér. Þá skiptir sköpum að ríki hafi aðgang að sameiginlegum viðbragðskerfum sem geta samræmt upplýsingar, innkaup, framleiðslu og önnur varnarviðbrögð. Þetta á ekki síst við um Ísland, sem er örríki í slíku samhengi og háð alþjóðlegum aðfangakeðjum.

Þar sem heilbrigðisviðbúnaður fellur utan EES-samningsins sitjum við því ekki við sama borð og Evrópusambandsríki ef til alvarlegrar vár kemur. Í heimsfaraldrinum vorum við svo heppin að vinir okkar Svíar fengu að kaupa bóluefni fyrir okkur og Norðmenn í gegnum ESB. Ekki er víst að sú verði raunin í næsta faraldri eða ef aðrar ógnir dynja yfir. Það er því nauðsynlegt fyrir öryggi almennings að Ísland tryggi samstarf við Evrópusambandið um heilbrigðisviðbúnað. Það er mögulegt að gera á tvennan hátt, í gegnum tvíhliða samning við ESB eða í gegnum aðild.

Heilbrigðisviðbúnaður og ESB

Heimsfaraldurinn markaði þáttaskil í þróun heilbrigðismála innan Evrópusambandsins og að þeirri reynslu fenginni hóf Evrópusambandið öfluga uppbyggingu heilbrigðisviðbúnaðar. Sett var á stofn svonefnt Evrópskt heilbrigðissamband (European Health Union) þar sem m.a. hlutverk Sóttvarnarstofnunar Evrópu (ECDC) og Lyfjastofnunar Evrópu (EMA) var eflt til að styrkja sameiginlega getu. Einnig var settur samstarfsrammi og stofnuð sérstök framkvæmdaeining sem kallast HERA (Health Emergency Preparedness and Response Authority) og fleira mætti telja.

Verkefni HERA er að tryggja nauðsynlegar læknisfræðilegar mótvægisaðgerðir (e. countermeasures), meðal annars bóluefni, lyf, greiningarbúnað, hlífðarbúnað og tækjabúnað sem þörf er á hverju sinni. HERA vinnur að áhættugreiningum, rannsóknum, sameiginlegum innkaupum, birgðahaldi, eflingar framleiðslugetu ásamt samstarfi við iðnað og aðra aðila. Ef til heilbrigðisvár kemur virkjast HERA sem framkvæmdaaðili á sviði stjórnunar, innkaupa og annars sem til fellur. Sérstök áhersla er innan ESB á aukið lyfjaframboð og lyfjaöryggi en þar er Ísland veikt fyrir.

Viðræður eru í gangi

Það er óumdeilt að EES-samningurinn hefur skipt Ísland miklu máli og styrkt stöðu okkar á fjölmörgum sviðum. Hann nær þó ekki, eins og áður sagði, utan um allan þann neyðarviðbúnað og mótvægisaðgerðir sem nauðsynlegar gætu verið við alvarlega heilbrigðisvá. Aðgerðir sem byggja á fjármögnun ESB, neyðarvaldi eða pólitískri samstöðu falla utan EES-samningsins.

Ísland á því í viðræðum við Evrópusambandið ásamt Noregi og Liechtenstein um sérstakan samning á þessu sviði. Þar er m.a. fjallað um að tengja ríkin við HERA samstarfið. Samningar hafa enn ekki tekist og ljóst er að þó svo verði, mun Ísland ekki standa jafnfætis aðildarríkjum Evrópusambandsins þegar kemur að stjórnun, innkaupum, birgðum, samningum, fjármögnun, gögnum og rannsóknum, þótt við myndum vissulega færast nær þeim.

Já er öruggi valkosturinn

Alvarlegustu heilbrigðisógnirnar verða ekki leystar með innlendum úrræðum einum saman. Ef Ísland vill tryggja íbúum sínum sem besta vernd þurfum við að hafa aðgang að sameiginlegu öryggis- og heilbrigðisneti sem nær lengra en EES-samningurinn.

Í störfum mínum sem gjörgæslulæknir, landlæknir og nú heilbrigðisráðherra hef ég haft það að leiðarljósi að ákvarðanir séu byggðar á bestu og áreiðanlegustu upplýsingum sem hægt er að fá og fyrir liggja hverju sinni. Þess vegna kemur ekki annað til greina hjá mér en að segja Já þann 29. ágúst. Ef við kjósum Já í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu þá munum við halda áfram viðræðum og vonandi ná samningi. Þá fyrst fáum við áreiðanlegar upplýsingar um þau réttindi og skyldur sem felast í aðild Íslands að Evrópusambandinu og getum með hlutlægum hætti myndað okkur skoðun um inngöngu. Víst er að samningsstaða okkar nú er sterk og því væri miður að láta sér þetta tækifæri úr greipum ganga. Í þeim viðsjárverða heimi sem umlykur okkur er mikilvægt að við höldum öllum möguleikum opnum. Já er því öruggi valkosturinn.

Höfundur er heilbrigðisráðherra.