Hvað ef þú hefur rangt fyrir þér?

Um eina algengustu hugsanaskekkju okkar

„Viltu hafa rétt fyrir þér eða komast að hinu rétta?“ Þessari spurningu getur verið óþægilegt að svara en hún er gagnleg þegar við tökum mikilvægar ákvarðanir. Mannshugurinn er nefnilega ekki eins hlutlaus og við viljum gjarnan halda. Við túlkum upplýsingar, vegum þær og metum í ljósi þess sem við vitum, trúum og höfum áður upplifað. Þar geta ýmsar hugsanaskekkjur haft áhrif án þess að við gerum okkur endilega grein fyrir því.

Eftir fáeina daga göngum við til kosninga um hvort hefja eigi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Slík ákvörðun er meðal þeirra stærstu sem þjóð getur tekið. Hún kallar á yfirvegaða umræðu þar sem staðreyndir, rök og gagnrýnin hugsun fá að njóta sín.

Við sjáum það sem við viljum sjá

Ein algengasta hugsanaskekkjan birtist þegar við metum upplýsingar sem tengjast skoðunum sem við höfum þegar myndað okkur. Við eigum þá til að veita því meiri athygli sem styður afstöðu okkar en því sem ögrar henni. Þessi tilhneiging kallast staðfestingarskekkja (confirmation bias). Hún getur orðið til þess að við teljum okkur vera að leggja hlutlaust mat á staðreyndir þegar við erum í raun að velja, túlka og muna upplýsingar í ljósi þess sem við trúðum fyrir.

Þetta gerum við flest, óháð menntun, greind eða stjórnmálaskoðunum. Staðfestingarskekkja er einfaldlega hluti af því hvernig mannshugurinn starfar.

Dæmi um þetta er að sá sem er eindregið á móti ESB gæti leitað sérstaklega að fréttum um vandamál innan sambandsins. Sá sem er eindregið fylgjandi gæti á sama hátt leitað að fréttum sem sýna kosti aðildar. Báðir geta verið sannfærðir um að þeir séu einfaldlega að „skoða staðreyndirnar“.

Sömu staðreyndir en ólík niðurstaða

Tökum annað dæmi. Tveir einstaklingar fylgjast með sömu kappræðum stjórnmálamanna. Annar telur frambjóðanda A hæfastan en hinn styður frambjóðanda B. Að kappræðunum loknum eru báðir sannfærðari en áður um að „þeirra maður“ hafi staðið sig best. Þeir horfðu á sömu umræðurnar en tóku eftir ólíkum atriðum, túlkuðu þau á mismunandi hátt og lögðu mismunandi áherslu á það sem féll að fyrri skoðunum þeirra.

Smám saman getur skapast sú tilfinning um að „öll gögn“ styðji eigin skoðun, þótt raunverulega hafi aðeins verið valin þau gögn sem falla best að henni.

Þegar heimurinn virðist sammála okkur

Samfélagsmiðlar geta magnað þessa tilhneigingu. Við veljum hvaða efni við lesum, hverjum við fylgjum og í hvaða hópum við tökum þátt, auk þess sem reiknirit miðlanna sýna okkur gjarnan meira af því efni sem vekur viðbrögð okkar. Heimurinn virðist þá sífellt meira sammála okkur, jafnvel þótt raunveruleikinn sé mun fjölbreyttari.

Hvernig getum við dregið úr áhrifum staðfestingarskekkjunnar?

Í fyrsta lagi með því að spyrja reglulega: Hvaða upplýsingar gætu sýnt fram á að ég hafi rangt fyrir mér? Sú spurning hvetur okkur til að leita markvisst að mótrökum og gögnum sem ögra afstöðu okkar, í stað þess að safna aðeins staðfestingum.

Í öðru lagi er gagnlegt að kynna sér vel rökstudda afstöðu sem er andstæð okkar eigin. Markmiðið þarf ekki að vera að skipta um skoðun heldur að skilja hvers vegna skynsamt og upplýst fólk getur komist að annarri niðurstöðu. Það eitt getur hjálpað okkur að sjá veikleika í eigin röksemdafærslu.

Í þriðja lagi er hollt að venja sig á að segja: „Ég gæti haft rangt fyrir mér.“ Það er ekki veikleikamerki heldur merki um vitsmunalega auðmýkt. Skoðanir okkar ættu ekki að vera óhagganlegar. Þær eiga að geta breyst þegar ný og betri gögn koma fram.

Markmiðið er ekki að vera skoðanalaus. Markmiðið er að láta skoðanir okkar ráðast af bestu fáanlegu upplýsingum en ekki aðeins þeim upplýsingum sem okkur líkar best við.

Þegar við göngum til kosninga ættum við því ekki aðeins að spyrja hvaða niðurstöðu við viljum fá. Við ættum einnig að spyrja hvaða rök og gögn gætu fengið okkur til að endurskoða afstöðu okkar.

Það kann að vera óþægilegt að uppgötva að maður hafi haft rangt fyrir sér. En það er betra en að halda fast í rangar hugmyndir aðeins vegna þess að þær eru okkar eigin.

Höfundur er stjórnendaþjálfari.