Angan lótusblómsins

Við getum ekki stigið tvisvar út í sama fljótið því nýtt vatn rennur stöðugt þar um, sagði gríski heimspekingurinn Herakleitos. Að sama skapi tökum við sjálf stöðugum breytingum líkt og heimurinn allur. Kyrrstaða er með öðrum orðum ekki til og ekkert er varanlegt. Ekkert er því fast í hendi, hvorki fagurgali Mörtu Kos um mögulegar undanþágur né barnslegar væntingar um lægri vexti, ódýrari pítsur eða lægra vöruverð.

Sérlausnir verða aldrei varanlegar

Þess vegna er frasinn „já til að sjá“ strangt til tekið kjánalegur. Þeir sem vilja segja „já“ í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu til að sjá hvað verði í boði hafa annaðhvort ekki skilið framangreint lögmál eða kosið að hunsa það. Það eina jákvæða við „já til að sjá“ er að með því hefur skapast vinna fyrir leikarastéttina; hún nýtur sín þar greinilega.

Að kíkja í pakka ESB er álíka villandi og að góna á yfirborðsfegurð lótusblómsins; angan þess og áhrif eru þekkt fyrir að glepja mönnum sýn, svo þeir glata ábyrgð og skyldum. Allt gleymist þegar sæluvíma lótuslandsins nær völdum, jafnt fortíðin, heimahagarnir og framtíð eigin afkomenda. En fæstir gefa því gaum að lótusplantan teygir sig langa leið gegnum vatnið niður í ræturnar, sem hvíla í lítt geðslegri drulluleðju. Yfirborðsangan lótuslandsins suður í Brussel er að sama skapi ljúf, en sama verður ekki sagt um lítt geðslega drulluna sem rætur þess hvíla í.

Í kynningartexta, sem lögfræðingar Lagastofnunar HÍ tóku saman fyrir landskjörstjórn, segir að væntanlegar viðræður muni m.a. snúast um „fresti, sérlausnir og undanþágur Íslands frá regluverki Evrópusambandsins“ verði af þeim. Annaðhvort hafa lögfræðingarnir villst þar af leið eða komist yfir óvænta véfrétt spádísarinnar í Delfí, af því áreiðanlegar heimildir fyrir slíku er hvergi að finna. Eins og dæmin sanna getur ekkert af því, sem ESB vill „sýna“, orðið varanlegt. Nýlegt dæmi var skammvinn ívilnun, sem sambandið hafði lofað Írum varðandi fiskveiðar á eigin landgrunni, en dró síðan til baka.

Evrópudómstóllinn ræður för

Allt tal um sérlausnir og undanþágur verður aldrei annað en ábyrgðarlaust hjal. Framangreindar hugmyndir verða því að skoðast sem viðhorf sérfræðinganna sjálfra eða þeirra aðila, sem fólu þeim að reyna að upplýsa þjóðina „á hlutlausan hátt“ um mögulegar aðildarviðræður.

Ótrúlega margir hanga á því eins og hundar á roði að afdráttarlaus staðfesting geti fengist um yfirráð yfir eigin auðlindum, komi til aðildarviðræðna. Jafnvel þótt slík „staðfesting“ fengist nú yrði hún vitanlega ekki varanleg. Allt er tímabundið og breytilegt, samningarnir jafnt eins og fólkið sem nú á í hlut. Sú tíð kemur að Marta Kos og Þorgerður Katrín munu heyra sögunni til eins og við öll. En Ísland mun sitja fast í leðju svartholsins suður í Brussel um langan aldur, ef tekst að draga það þangað inn á annað borð.

Mest er um vert að Evrópudómstóllinn getur hæglega fellt öll forréttindi úr gildi, þvert á trú manna að um þau hafi verið samið varanlega. Um þetta eru staðfest dæmi, þar sem lög sambandsins standa ofar lögum aðildarríka frammi fyrir dómstólnum, sbr. ENEL-málið á Ítalíu og Van Gend en Loos í Hollandi. Grunnreglur ESB á borð við Lissabon-sáttmálann eru í stöðugri þróun, sem miðar að því að lög og samningar aðildarríkja skuli ævinlega víkja, ef á reynir fyrir dómstólum.

Af hverju?

Átök og umræður um tildrög og afleiðingar þjóðaratkvæðagreiðslunnar næsta laugardag hafa verið vægast sagt skrautleg. Rætt er um yfirráð yfir auðlindum, tengsl við EES-samninginn, viðskiptasamninga, evru vs krónu með verðtryggingu og breytta heimsmynd. En af hverju hafa leiðtogar valkyrjustjórnarinnar forðast að tala um eftirfarandi stórmál, ef til aðildarviðræðna kemur?

1. Útlendingamál, til dæmis ruglingslega túlkun íslenskra stjórnvalda á fólksflutningasáttmála SÞ frá 2018? Og gildistöku nýs sáttmála Evrópusambandsins um málefni innflytjenda og hælisleitenda frá 12. júní á þessu ári, sem m.a. kveður á um svokallað samstöðukerfi, er skyldar aðildarríki til að taka á móti tilteknum fjölda flóttamanna frá Suður-Evrópu? Þar er að mörgu að hyggja í þeim efnum ef til viðræðna kemur, t.d. kostnaður sem því fylgir íslenska ríkið.

2. Stefnu ESB um að tengja öll aðildarríki á einn orkumarkað, umræðu um lagningu sæstrengja og áhrif á orkuverð hér í framtíðinni, sem mun væntanlega hækka umtalsvert þessu samfara.

3. Hver eða hverjir af Íslands hálfu munu ráða för við samningaborðið ef af verður? Mun utanríkisráðherra hafa þar frjálsar hendur? Mun hún velja sjálf þá fulltrúa sem henni hugnast að hafa þar með sér?

4. Það fylgir því að „kíkja í pakkann“ að fá að vita hvað allt þetta kostar. Af hverju segja stjórnvöld ekkert um það?

5. Urmull af reglum hefur læðst inn í íslensk lög gegnum EES-samninginn frá ESB, m.a. um umhverfismál, losunarheimildir, vinnumarkaðsmál og stafræna þjónustu. Reglur um lánshæfis- og greiðslumat frá 2013 komu t.d. frá ESB. Sömuleiðis reglur um þátttöku íslenskra ungmenna á vinnumarkaði og reglur um rekjanleika matvæla. Dæmi um það síðastnefnda: Ef plastmerki brotnar af nauti á leið til slátrunar hér landi verður nautinu ekki slátrað, heldur fargað. Er þetta reglugerðafargan fylgjandi EES aðeins forsmekkur þess sem vænta má með mögulegri aðild Íslands að ESB?

6. Loks: Hefur því verið fullsvarað hvort íslensk stjórnsýsla mun ráða við hugsanlega aðlögun að ESB hvað varðar mannafla, kostnað (beinan og óbeinan), rekstur stofnana og pólitíska stöðu í síbreytilegum heimi?

7. Nefna má fjömargt annað, sem stjórnvöld hafa ekki lagt sig fram um að svara varðandi væntanleg samningsmarkmið.

Höfundur er háskólakennari á eftirlaunum.