Hvað gæti ESB-aðild þýtt fyrir al­menna í­búa landsbyggðanna?

Ég undirrituð er alls ekki viss um að það væri Íslandi til hagsbóta að ganga í Evrópusambandið. Um það eru mörg stór álitamál og bæði kostir og gallar sem þarf að vega vandlega. Mér hefur hins vegar fundist einn þáttur nánast vanta í umræðuna: hvað aðild gæti þýtt fyrir almenna íbúa dreifðra byggða, óháð sjávarútvegi og landbúnaði.

Þar á ég við fólk sem vill einfaldlega geta búið og starfað í sínu samfélagi; komist til vinnu og þjónustu, átt möguleika á að skapa sér ný störf, byggt upp sameiginlega aðstöðu og tekið þátt í öflugu félags- og menningarlífi.

Þessi hlið málsins er áhugaverð vegna þess að byggðastefna Evrópusambandsins er að nokkru leyti byggð upp öðruvísi en sú íslenska.

Meira fjármagn – en ekki ókeypis peningar

Þóroddur Bjarnason bendir á í grein sinni „Yrði Evrópusambandið bjargvættur eða bölvaldur landsbyggðanna?“ að núverandi íslensk byggðastefna leggi vissulega áherslu á aðgengi að atvinnu og þjónustu, sjálfbæra þróun og forgangsröðun heimafólks. Hins vegar hafi sveitarfélög og landshlutasamtök takmarkað hlutverk í aðgerðaáætluninni og tiltölulega litlum fjármunum sé varið til sóknaráætlana og atvinnuþróunar á þeirra vegum.

Þóroddur telur að með ESB-aðild gæti fjármagnið til byggðaþróunar orðið umtalsvert meira, en það færi bæði eftir niðurstöðu aðildarsamninga og því hvort íslenska ríkið væri tilbúið að leggja fram nauðsynlegt mótframlag.

Þetta er mikilvægt. ESB myndi ekki einfaldlega senda okkur poka af peningum. Ísland yrði líklega nettógreiðandi til sambandsins. Á móti gæti aðild hins vegar orðið til þess að mun stærri og fyrirsjáanlegri hluti opinberra fjármuna væri bundinn til nokkurra ára í senn við uppbyggingu landsbyggðanna.

LEADER – heimafólkið ákveður meira sjálft

Eitt áhugaverðasta dæmið er LEADER, sem er hluti af byggðaþróunarkerfi ESB.

LEADER er tæknilega tengt sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB, CAP, en það er alls ekki eingöngu stuðningskerfi fyrir bændur. Kjarninn er svæðisbundin þróun undir stjórn heimafólks.

Á hverju svæði vinna íbúar, sveitarfélög, félagasamtök og fyrirtæki saman í svæðisbundum aðgerðahópum. Þeir móta stefnu fyrir sitt svæði og taka þátt í að ákveða hvaða verkefni eigi að fá stuðning.

Þetta er áhugaverður munur frá hefðbundnu styrkjakerfi. Heimafólk er ekki aðeins umsækjandi sem sendir erindi til Reykjavíkur eða Brussel. Það fær sjálft formlegt hlutverk við að ákveða hvernig hluta fjármunanna er varið.

Slík verkefni geta meðal annars snúist um samfélagsmiðstöðvar, menningarstarf, sameiginleg vinnurými, nýsköpun, ferðaþjónustu, félagsleg verkefni, stafræna þjónustu og nýjar atvinnuhugmyndir.

Þetta getur skipt miklu í litlu samfélagi. Gamall skóli, félagsheimili eða vannýtt atvinnuhúsnæði getur orðið vinnuaðstaða, nýsköpunarsetur, félagsmiðstöð eða sameiginlegt hús fyrir félagasamtök og smáfyrirtæki.

Kosturinn er því ekki eingöngu fjárhagslegur. Markmiðið er líka að efla samtakamátt íbúanna sjálfra og getu þeirra til að þróa sitt eigið samfélag.

Almenningssamgöngur eru gott dæmi

Samgöngur sýna vel hvers vegna þetta skiptir almenna íbúa máli.

Víða á landsbyggðinni eru almenningssamgöngur mjög takmarkaðar eða nánast engar. Sérstakt vandamál hefur komið upp eftir sameiningar sveitarfélaga. Í nefndaráliti Alþingis um samgönguáætlun árið 2026 kemur fram að sveitarfélög á Vestfjörðum hafi bent á að Vegagerðin hafi dregið sig út úr fjármögnun almenningssamgangna milli byggðarkjarna þegar þeir eru komnir innan sama sameinaða sveitarfélags. Slíkar ferðir teljist þá verkefni sveitarfélagsins. Meiri hluti nefndarinnar taldi þá þróun óásættanlega.

Þetta getur skapað einkennilega stöðu. Ríkið getur átt þátt í því að tengja sveitarfélag við næsta svæði, en fólk sem býr í tveimur byggðarkjörnum innan sama stóra sveitarfélags getur setið uppi án raunhæfra almenningssamgangna sín á milli.

Ný samþykkt samgönguáætlun viðurkennir vandann og segir að efla eigi almenningssamgöngur á landsbyggðinni, sérstaklega innan vinnusóknarsvæða.

Þóroddur bendir einnig á að þótt íslensk byggðastefna viðurkenni mikilvægi samgangna fyrir daglegt líf, vinnu- og þjónustusókn, birtist sú áhersla aðeins að takmörkuðu leyti í fjármögnuðum aðgerðum. Innan ESB eru aftur á móti fleiri leiðir til að styðja bæði stóra samgönguinnviði og minni samgöngubætur í dreifbýli.

Fyrir almenning snýst þetta ekki fyrst og fremst um stórar hraðbrautir. Það getur snúist um miklu hversdagslegri hluti: að unglingur komist í framhaldsskóla, starfsmaður í vinnu, eldri borgari til læknis eða fjölskylda geti komist af án þess að þurfa tvo eða þrjá bíla.

ESB-fjármagn leysir slíkt auðvitað ekki sjálfkrafa. En sterkari byggðasjóðir og LEADER-hugsunin gætu auðveldað heimafólki að þróa og prófa lausnir sem mjög fámenn samfélög eiga erfitt með að fjármagna ein og sér.

Ný störf sem þurfa ekki að tengjast hefðbundnum atvinnugreinum

Þessi nálgun gæti einnig skipt máli fyrir atvinnulíf framtíðarinnar.

Byggðastefna þarf ekki aðeins að snúast um að verja þau störf sem fyrir eru. Hún getur líka hjálpað fólki að skapa störf sem ekki voru áður möguleg á viðkomandi stað: fjarvinnu, skapandi greinar, stafræna þjónustu, handverk, lítil fyrirtæki, félagslega nýsköpun og ýmiss konar sjálfstæða starfsemi.

Til þess þarf oft ekki stórt þekkingarsetur. Það þarf gott netsamband, húsnæði, vinnuaðstöðu, samgöngur og samfélag þar sem fólk vill búa.

Þarna getur stuðningur við litlar hugmyndir haft mikil áhrif. Tvö eða þrjú ný störf skipta litlu máli í Reykjavík en geta skipt verulegu máli í hundrað eða fimm hundruð manna byggðarlagi.

Meiri fyrirsjáanleiki

Annar hugsanlegur kostur er tíminn.

Þóroddur bendir á að með ESB-aðild yrðu ýmis framlög til byggðaþróunar bundin í margra ára samningum. Það myndi minnka sveigjanleika stjórnvalda en jafnframt draga úr þeim pólitísku sviptivindum sem fylgja fjárveitingum frá einu fjárlagaári til annars.

Fyrir grasrótarsamtök og lítil sveitarfélög getur það verið mikilvægt. Það er erfitt að byggja upp starfsemi, ráða fólk og þróa verkefni ef óvíst er á hverju ári hvort fjármögnunin heldur áfram.

Gallarnir eru raunverulegir

Þessu fylgja líka gallar.

ESB-kerfið getur verið flókið og skrifræðislegt. Umsóknir, eftirlit og skýrslugerð geta reynst litlum félögum erfið. Mörg verkefni krefjast mótframlags frá ríki, sveitarfélögum eða öðrum aðilum. Og þegar fjármunir eru bundnir í langtímaáætlanir minnkar möguleikinn á að breyta um stefnu með skömmum fyrirvara.

Þóroddur orðar þetta ágætlega þegar hann segir að regluverk ESB sé flókið og ósveigjanlegt, en á móti gagnsærra og fyrirsjáanlegra en það kerfi sem hefur þróast hér á landi.

Þáttur sem ætti að vera með í umræðunni

Þetta er ekki röksemd fyrir því að Ísland eigi endilega að ganga í Evrópusambandið.

En áður en tekin er afstaða finnst mér mikilvægt að þessi þáttur sé líka á borðinu.

Umræðan um áhrif ESB-aðildar á landsbyggðina ætti ekki aðeins að snúast um bændur og útgerðarfyrirtæki. Hún þarf líka að snúast um alla hina sem þar búa.

Hvað hefði aðild að segja um möguleika þeirra til að komast á milli staða, stofna lítið fyrirtæki, vinna í fjarvinnu, halda úti félags- og menningarstarfi, gera upp sameiginlegt húsnæði, þróa nýja þjónustu eða einfaldlega taka höndum saman um að gera sitt samfélag betra?

Byggðastefna snýst þá ekki bara um hvað ríkið ætlar að gera fyrir landsbyggðina, heldur um að gefa fólkinu sem þar býr fjármagn, verkfæri og raunverulegt svigrúm til að gera meira sjálft.

Hvort það vegur nógu þungt til að mæla með ESB-aðild er allt önnur spurning. En það á að minnsta kosti heima í umræðunni.

Höfundur er varaformaður og erlendur tengiliður Landsbyggðin lifi

Gert með aðstoð ChatGPT.

Heimildir og frekara lesefni

• Þóroddur Bjarnason, „Yrði Evrópusambandið bjargvættur eða bölvaldur landsbyggðanna?“, Landsbyggðalatté, 11. ágúst 2026.

• Alþingi, nefndarálit um samgönguáætlun, 157. löggjafarþing, þskj. 1267.

• Alþingi, samgönguáætlun, 157. löggjafarþing, þskj. 1354.

• EU CAP Network – LEADER og staðbundin þróun undir stjórn heimafólks.