Það vaknar enginn með sæ­streng í bak­garðinum

Það getur enginn ákveðið að leggja sæstreng til Íslands nema Ísland samþykki það. Punktur. Að halda öðru fram er til þess gert að villa um fyrir almenningi.

Samþykki Íslands fyrir slíkri ákvörðun er grundvallarforsenda í þjóðarrétti, alþjóðasamskiptum og regluverki Evrópusambandsins ef út í það væri farið.(1) Enginn getur einfaldlega komið hingað með kapal og hafið framkvæmdir í óþökk íslenskra stjórnvalda.

Spáum aðeins í þetta. Hvað myndi það þýða ef erlendir aðilar kæmu hér í óþökk Íslands, færu að bora, leggja sæstreng og hefja útflutning á íslensku rafmagni? Án íslenskra leyfa og samþykkis? Slíkt leyfisleysi erlendra ríkja eða erlendra aðila er það sem næst kemst innrás í fullvalda ríki. Að sjálfsögðu verður það ekki afleiðing þess að segja já á laugardaginn við að klára viðræður við Evrópusambandið.

Fyrir nokkrum vikum hefði slík innrás verið enn fjarstæðukenndari hugmynd í nútímasamfélagi þjóða. En áform Bandaríkjanna um olíuleit í lögsögu Grænlands án fyrirfram samþykkis Grænlendinga eru umhugsunarefni þessu tengt. Sum stórveldin eru farin að svífast einskis. Virðing fyrir þjóðarétti er undir miklum þrýstingi og smáríki eiga allt undir í þeim efnum. Einmitt þá eykst mikilvægi þess að við höldum samtalinu opnu við sterka bandamenn sem byggja samskipti sín á sameiginlegum reglum. Evrópusambandið er stærsta markaðssvæði Íslands sem hefur ítrekað áréttað virðingu fyrir alþjóðalögum og þjóðarrétti undanfarin misseri. Að ganga til viðræðna við þau um dýpra samstarf og að gerast hluti af tollabandalagi við þau 27 ríki sem eru í Evrópusambandinu er skynsamlegt á þessum tímum.

Við innleiðum nú þegar orkulöggjöf ESB í gegnum EES

Þegar fullyrt er að hér muni skyndilega birtast sæstrengur í kjölfar jákvæðrar niðurstöðu á laugardaginn, gleymist að við erum nú þegar skuldbundin til að innleiða orkulöggjöf ESB vegna EES samningsins. Já á laugardaginn mun engu breyta þar um.

Ísland ræður sæstrengnum, hvort sem viðræður hefjast eða ekki. Sæstrengur er okkar ákvörðun, í dag undir EES, og hver sem niðurstaðan verður á laugardaginn.

Reglur orkulöggjafar ESB um meðal annars samkeppni og ríkisstyrki gilda því í dag um íslenskan orkumarkað. Hvorki viðræður né aðild að ESB myndi allt í einu færa íslensk orkumál undir evrópskt regluverk. Við erum þegar inni í því kerfi að verulegu leyti. Munurinn er fyrst og fremst sá að með aðild hefðum við sæti við borðið þegar reglurnar eru mótaðar.

Umræðan undanfarna daga gegn evrópskum áhrifum á orkumál á Íslandi gengur oft nærri því að tala gegn EES samningnum. Því helsta leiðin til að losna undan kvöðum og byrðum evrópsks regluverks fyrir orkumál á Íslandi er að losna undan EES. Þessa orðræðu ber að varast, enda EES-samningurinn mikilvægasti viðskiptasamningur Íslands frá upphafi og tryggir Íslandi aðgang að okkar stærsta markaðssvæði.

Ríkin hafa full forræði yfir sínum orkuauðlindum

Hvort sem það er í Evópuretti eða annarri alþjóðlegri löggjöf, þá er alveg skýrt að forræði orkuauðlinda er ríkjanna sjálfra.(2)

ESB getur sett sameiginlegar reglur um orkumarkaði, samkeppni og viðskipti. En það þýðir ekki að sambandið taki ákvörðun fyrir Ísland um hvort nýta eigi jarðvarma, vatnsafl eða aðrar orkuauðlindir – eða hvernig orkukerfið okkar er byggt upp eða hvort það tengist eða ekki. Það þýðir heldur ekki að ESB geti stjórnað eignarhaldi fyrirtækja á orkumarkaði á Íslandi. Dregin hefur verið upp sú mynd að Landsvirkjun verði einkavædd ef af aðildarviðræðum kemur, en það er rangt og gengur beinlínis gegn sáttmálanum um starfshætti Evrópusambandsins.(3)

Svo nei: við myndum ekki vakna einn morgun við það að einhver annar hefði ákveðið að leggja sæstreng frá Íslandi. Ísland ræður því. Og það breytist ekki við að opna á aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Höfundur er aðstoðarmaður umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra

(1) Í 194. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins tryggir að aðildarríkin haldi ákvörðunarvaldi um grundvallaratriði eigin orkustefnu, þar á meðal nýtingu orkuauðlinda og val á orkugjöfum. Evrópudómstóllinn hefur jafnframt staðfest þetta í máli C-594/18 P, meðal annars með því að árétta rétt aðildarríkja sem laut að stuðningi Breta við Hinkley Point C-kjarnorkuverið, áréttaði dómstóllinn að aðildarríki væri frjálst að ákveða samsetningu eigin orkugjafa . Það skiptir máli því það staðfestir að sameiginlegar reglur ESB um orkumál fela því ekki í sér að sambandið taki yfir ákvörðunarrétt ríkja yfir eigin orkuauðlindum. Sjá jafnframt bls. 12 í álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum o.fl . í ljósi reglna Evrópuréttar 10. ágúst 2026 eftir eftir Dr. Gunnar Þór Pétursson, Dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson, Dr. Margrét Einarsdóttir. “Með vísan til framangreinds ákvæðis, auk d-liðar 1. mgr. 194. gr. SSESB, verður ESB ekki talið vera með valdheimildir til að leggja samtengil (t.d. sæstreng) í óþökk aðildarríkis til annarra aðildarríkja ESB eða skipa aðildarríki að leggja slíkan samtengil til að tengjast innri raforkumarkaði ESB.“, sem og bls. 90-91 auk bls. 96: “Því til viðbótar veitir nýlegur dómur Almenna dómstóls ESB (sameinuð mál T-684/19 og T-704/19) vísbendingu um að valdið til að ákveða nýja/aukna tengingu milli aðildarríkja ESB, og því einnig EES/EFTA-ríkjanna, liggi alfarið hjá aðildarríkjunum.”

(2) Ríki fara með fullveldi yfir náttúruauðlindum innan eigin lögsögu, meðal annars samkvæmt meginreglu 2 í Ríó-yfirlýsingunni frá 1992 og meginreglu 21 í Stokkhólmsyfirlýsingunni frá 1972. Í ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna nr. 626 (VII) frá 1952 var réttur ríkja til að nýta náttúruauðlindir sínar í þágu eigin framfara og efnahagsþróunar áréttaður. Enn skýrar birtist þessi afstaða í ályktun nr. 1803 (XVII) frá 1962 um varanleg yfirráð yfir náttúruauðlindum, þar sem réttur þjóða og ríkja til að ráðstafa náttúruauðlindum sínum í þágu þjóðarhags var settur í forgrunn.

(3) Í 345. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins segir að reglur um skipan eignaréttar liggi hjá aðildarríkjunum sjálfum, sem þýðir að þeim er í sjálfsvald sett hvort auðlindir og fyrirtæki sem nýta auðlindir séu í opinberri eigu, einkaeigu eða blönduðu eignarhaldi.