Stjórnum okkur sjálf og höfum á­hrif í Evrópu

Ég skil vel þau sem vilja ekki að Ísland gangi í ESB af því þau vilja að Íslendingar ráði yfir Íslandi og hryllir við að „báknið í Brussel“ og evrópskir pólitíkusar taki af okkur fullveldið.

Ég hugsaði svona sjálfur um tíma. Það er rosalega ríkt í þjóðarsálinni – og í flestu fólki - að vilja sem mest frelsi og sjálfsstjórn. Sjálfstæðisbaráttan er enn í nokkuð fersku þjóðarminni svo ef fólk heyrir „framsal fullveldis“ eða jafnvel bara „framsal löggjafarvalds“ þá fer það skiljanlega í baklás.

Þess vegna er svo mikilvægt að halda því til haga að við erum ekki að tala um að gangast aftur undir dönsku krúnuna eða selja Noregskonungi Grímsey (eins og Einar Þveræingur mótmælti) og við erum ekki heldur að tala um að láta Ursulu von der Leyen eða nafnlausu embættismennina hennar „stjórna Íslandi“.

Við erum fyrst og fremst að tala um að taka formlega þátt í nánara samstarfi milli Evrópuríkja og í því að setja reglur um sameiginlega EES-markaðinn sem við erum nú þegar að mestu hluti af.

Þegar talað er um „framsal löggjafarvalds“ þá er átt við að reglugerðir ESB myndu taka gildi á Íslandi án þess að þurfa að fara í gegnum Alþingi fyrst. Í ljósi þess að íslensk stjórnvöld hafa innleitt sirka eina slíka reglugerð á dag í þau rúmu 32 ár sem við höfum verið hluti af EES og ekki hafnað einni einustu þá myndi þetta fyrst og fremst losa þingið og stjórnsýsluna við mikið af tilgangslausri vinnu.

Þegar talað er um „framsal dómsvalds“ þá er átt við að Evrópudómstóllinn myndi úrskurða um mál sem falla undir svið ESB og sameiginlega markaðarins og að dómar hans væru formlega bindandi. Í dag er það EFTA-dómstóllinn sem úrskurðar um slík mál (sem falla undir EES) og eru dómar hans formlega ráðgefandi. Hæstiréttur hefur hins vegar aldrei gengið gegn þeim og ég man ekki til þess að okkur hafi þótt það eitthvað sérstaklega léttvægt eða „ráðgefandi“ í reynd þegar EFTA-dómstóllinn úrskurðaði um mögulegar skuldbindingar okkar í Icesave-málinu.

Allt á þetta bara við um málefni sem heyra undir ESB samkvæmt grunnreglum þess. Þau málefni eru fyrst og fremst regluverk sameiginlega markaðarins (þar á meðal landbúnaður og sjávarútvegur), tollabandalagið og fríverslunarsamningar, gjaldmiðilsstefna, umhverfisstefna, málefni flóttafólks og svo ákveðnir angar annarra málaflokka sem eru skýrt skilgreindir í sáttmálum sambandsins og flestir nú þegar hluti af EES eða öðru regluverki á Íslandi.

Ríki sambandsins halda forræði að fullu eða mestu leyti yfir flestum stærstu málaflokkum stjórnmálanna: skattlagningu og útgjöldum hins opinbera, heilbrigðismálum, menntamálum, bótakerfinu, þjóðaröryggi, skipulagsmálum, menningu og innlendri löggæslu. Hvorki Ursula né embættismennirnir, Evrópuþingið eða Evrópudómstóllinn stjórna þessu að neinu ráði. Grímsey er óhult.

Svo er ESB með sameiginlega stefnu í utanríkis- og varnarmálum – en fyrir henni þarf einróma samþykki allra aðildarríkja, svo ekkert ríki þarf að taka upp stefnu sem það vill ekki taka upp. Síðan hafa ríkin hvert sína sjálfstæðu utanríkisstefnu – eins og hefur t.d. sést nýlega í ólíkri afstöðu þeirra til þjóðarmorðsins í Palestínu (Belgar, Spánverjar, Hollendingar og Írar taka til dæmis þátt í máli Suður-Afríku gegn Ísraelsstjórn fyrir Alþjóðadómstólnum og Írland lögfesti fyrr í sumar bann við innflutningi á vörum frá landtökubyggðum Ísraela) og deilum Spánverja og Ítala um landamæramál.

Í grunninn er þetta í raun allt og sumt sem grýlan um „framsal fullveldis“ byggir á. Þátttaka í tollabandalaginu og í sameiginlegu landbúnaðar- og sjávarútvegskerfunum, vissulega. Þess utan væri þetta fyrst og fremst formbreyting á löggjöf og dómum um sameiginlega markaðinn sem gildir á afmörkuðum sviðum og breytir í raun litlu sem engu í framkvæmd – og svo þátttaka, með neitunarvaldi, í að móta sameiginlega utanríkisstefnu sambandsins og í almennt nánara samstarfi með þessum ríkjum. Öll ríki hafa svo neitunarvald við allar tilraunir til að víkka völd sambandsins yfir á önnur svið.

Þetta er skynsamlegt fyrirkomulag. Sum mál virða ekki landamæri: alþjóðleg stórfyrirtæki og fjármagn gera það sjaldan og loftslagsbreytingar gera það svo sannarlega ekki. Við erum nú þegar hluti af sameiginlegum markaði EES að stærstum hluta og það þarf að setja reglur um hann – spurningin er hvort við tökum þátt í því eða ekki. Fyrir mér snýst það um hvort við viljum láta aðrar þjóðir Evrópu um að móta stefnu heimsálfunnar okkar og viðbrögð við stærstu áskorunum nútímans sem snerta okkur öll - eða hvort við viljum sjálf hafa áhrif á það.

Fólk getur verið sjálfstætt og líka kosið að vinna náið með öðrum að sameiginlegum hagsmunum. Við Íslendingar getum stjórnað okkur sjálf en líka tekið virkari þátt í því að stjórna Evrópu. Við hljótum allavega að vilja skoða þann valkost meðan við getum það enn.

Höfundur er doktor í stjórnmálafræði.