Virði menntunar og staða á hús­næðis­markaði

Meginmarkmið í kjarabaráttu stéttarfélaga háskólamenntaðra hefur lengi verið skýrt: Háskólamenntun á að borga sig. Hún á að skila sér í sanngjörnum launum, góðum lífskjörum og félagslegu öryggi. Ný rannsókn Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands á stöðu háskólamenntaðra á húsnæðismarkaði sýnir hins vegar skýrt að margt háskólamenntað fólk býr ekki við það fjárhagslega öryggi og þau lífskjör sem ætla mætti að menntun þess tryggði.

Rannsóknin var unnin að frumkvæði BHM og sex stéttarfélaga utan bandalagsins: Verkfræðingafélags Íslands, Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, Læknafélags Íslands, Lyfjafræðingafélags Íslands, Stéttarfélags tölvunarfræðinga og Byggingafræðingafélags Íslands. Svör bárust frá 9.646 félagsmönnum úr 29.646 manna úrtaki. Svarhlutfallið var því 33% og niðurstöðurnar gefa mikilvæga og trausta mynd af stöðu háskólamenntaðs launafólks á húsnæðismarkaði.

Námslánin þrengja fjárhagslegt svigrúm

Ein skýrasta niðurstaða rannsóknarinnar er samspil húsnæðiskostnaðar og afborgana af námslánum.

Meðal þeirra sem búa í eigin húsnæði með húsnæðisláni en greiða ekki jafnframt af námslánum mælast greiðsluerfiðleikar á bilinu 16–19%. Þegar afborganir námslána bætast við húsnæðislánin hækkar hlutfall þeirra sem eiga í erfiðleikum með að standa undir mánaðarlegum húsnæðiskostnaði í 28%.

Námslán reynast þannig sjálfstæður og þungur áhrifaþáttur á fjárhagsstöðu heimila. Þau skerða ráðstöfunartekjur og draga úr fjárhagslegu svigrúmi, ekki síst hjá yngra fólki á fyrstu árum starfsævinnar, þegar jafnframt reynir hvað mest á fjárhag vegna húsnæðiskaupa og fjölskyldumyndunar.

Þessar niðurstöður undirstrika mikilvægi þess að ráðist verði í heildarendurskoðun á lögum um Menntasjóð námsmanna. Námslánakerfið á að stuðla að jöfnum tækifærum til menntunar. Það má ekki verða þess valdandi að fólk sem hefur fjárfest í menntun sinni standi verr að vígi þegar kemur að því að koma sér upp öruggu húsnæði að námi loknu.

Vaxandi ójöfnuður milli kynslóða

Þótt 74% svarenda búi í eigin húsnæði með láni og 15% í skuldlausu húsnæði kemur skýr kynslóðamunur í ljós þegar skoðað er hvernig fólk hefur komist inn á fasteignamarkaðinn.

62% þeirra sem eru 34 ára og yngri þurftu fjárhagslega aðstoð, einkum frá fjölskyldu, til að geta keypt fasteign. Til samanburðar fengu aðeins 20% þeirra sem eru 55 ára og eldri slíkan stuðning þegar þau keyptu húsnæði.

Þessi þróun vekur áleitnar spurningar um jöfn tækifæri. Efnahagur og eignastaða foreldra virðast skipta sífellt meira máli fyrir möguleika ungs háskólafólks til að eignast húsnæði. Af þeim sem höfðu reynt að kaupa fasteign án árangurs sögðu 68% skort á eigin fé vera meiri hindrun en erfiðleika við að standast greiðslumat.

Húsnæðisöryggi á ekki að ráðast af efnahag foreldra eða möguleikum fjölskyldunnar til að leggja fram fé til fasteignakaupa. Ef aðgangur að eignarhúsnæði verður í auknum mæli háður slíkum stuðningi eykst hættan á að ójöfnuður flytjist milli kynslóða og festist enn frekar í sessi.

Aðgerðir stjórnvalda þurfa því að stuðla að raunhæfum möguleikum ungs fólks til eignamyndunar og réttlátari forsendum til fyrstu húsnæðiskaupa.

Aukið vinnuálag er ekki lausn á húsnæðisvandanum

Rannsóknin leiðir jafnframt í ljós að um 37% svarenda starfa í meira en 100% starfshlutfalli. Sú niðurstaða vekur spurningar um hvort hluti háskólamenntaðs launafólks þurfi að reiða sig á yfirvinnu eða aukastörf til að standa undir húsnæðiskostnaði, námslánum og öðrum útgjöldum heimilisins.

Slíkt getur ekki verið varanleg lausn. Langvarandi vinnuálag skerðir möguleika fólks til að samræma atvinnu- og einkalíf og getur haft neikvæð áhrif á starfsumhverfi, heilsu og lífsgæði. Eðlileg dagvinnulaun eiga að skapa fólki raunhæfan grundvöll til framfærslu og þátttöku í samfélaginu.

Gögnin sýna jafnframt að þótt aðeins 5% háskólafólks séu á almennum leigumarkaði eru leigjendur 40 ára og eldri mun líklegri til að vera þar til lengri tíma. 37% þeirra hafa verið lengur en fimm ár á leigumarkaði, samanborið við 18% í yngri hópnum. Fyrir þann hóp sem kemst ekki inn á fasteignamarkaðinn getur leiguhúsnæði því orðið langtímastaða fremur en tímabundið úrræði.

Heildarsýn og raunverulegt samráð

Niðurstöður Félagsvísindastofnunar sýna hversu náið samhengi er milli launakjara, námslána, húsnæðiskostnaðar og félagslegs öryggis. Ef tryggja á að háskólamenntun skili sér í bættum lífskjörum dugar því ekki að horfa á einstaka þætti eina og sér, heldur á heildarmyndina og samspil þeirra þátta sem móta lífskjör fólks.

Virði menntunar birtist ekki aðeins á launaseðlinum. Það birtist einnig í möguleikum fólks til að eignast húsnæði, byggja upp fjárhagslegt öryggi, stofna fjölskyldu og njóta eðlilegs jafnvægis milli vinnu og einkalífs.

Þess vegna er brýnt að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins eigi raunverulegt og virkt samráð um þessi mál. Húsnæðismál, námslánakerfi og launakjör verða ekki aðskilin hvert frá öðru þegar lagt er mat á stöðu háskólamenntaðs launafólks.

Markmiðið hlýtur að vera samfélag þar sem menntun skapar raunveruleg tækifæri til bættra lífskjara óháð aldri, fjölskyldubakgrunni eða efnahag foreldra.

Nánar má lesa um skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um stöðu háskólafólks á húsnæðismarkaði.

Skýrslan Árangur eða afturför? Áhrif og afleiðingar nýrra laga um Menntasjóð námsmanna.

Höfundar:

Kolbrún Halldórsdóttir

formaður BHM – Bandalags háskólamanna

Helgi Gunnarsson

formaður Verkfræðingafélags Íslands

Helga Rósa Másdóttir

formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga

Steinunn Þórðardóttir

formaður Læknafélags Íslands

Sigurbjörg Sæunn Guðmundsdóttir

formaður Lyfjafræðingafélags Íslands