Á að mis­muna lán­tökum?

Tveir nágrannar kaupa sambærilegar íbúðir. Þeir taka jafn há lán með sama veðhlutfalli og sambærilegri áhættu. Annar tekur lánið hjá banka, hinn hjá lífeyrissjóði. Í augum nágrannanna líta lánin eins út. Gagnvart skattkerfinu er munurinn hins vegar verulegur.

Ólíkt lífeyrissjóðnum greiðir bankinn sérstakan skatt sem leggst á fjármögnun lánsins. Bankar bera jafnframt fjársýsluskatt á laun og sérstakan fjársýsluskatt á hagnað umfram tiltekin mörk. Að auki þarf bankinn að binda eigið fé vegna lánsins samkvæmt evrópsku regluverki. Áhrif þessara álaga geta numið 50-100.000 krónum á ári fyrir meðalhátt húsnæðislán og munar marga svo sannarlega um það.

Það er ekkert óeðlilegt að lífeyrissjóðir láni sjóðfélögum sínum. Þeir gera það sem þeim ber að gera: ávaxta fé sjóðfélaga sinna. Það sem stingur mest í stúf er að skattbyrði sömu þjónustu ráðist af því hver veitir hana, en ekki af eðli þjónustunnar sjálfrar. Þetta er sambærilegt við að sérstakur skattur sé lagður á mjólkurfernu í Nettó en ekki í Bónus.

Skekkjan óbreytt í eðli sínu

Á þetta hefur verið bent áður. Í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið, sem starfshópur á vegum stjórnvalda skilaði árið 2018, er fjallað sérstaklega um áhrif skattheimtu á fyrirkomulag húsnæðislána. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að sértækir bankaskattar leggist frekar á þá efnaminni, sem eingöngu hafa aðgang að íbúðalánum viðskiptabankanna og að brýnt sé að leiðrétta þá kerfisvillu.

Hvítbókin benti einnig á að þessir skattar væru margfalt hærri hér á landi en í nágrannalöndunum og hluti af svokölluðu Íslandsálagi á vexti. Átta árum síðar er staðan óbreytt. Ný greining KPMG sýnir að sértækir skattar íslenskra banka eru fimmfalt hærri en að meðaltali í Vestur-Evrópu. 

Skattur með ákveðinn tilgang

Í fjármálaáætlun fyrir árin 2027 til 2031 eru boðaðar auknar álögur á fjármálafyrirtæki og hefur verið nefnt opinberlega að sækja eigi sex milljarða króna til viðbótar á ári. Hvernig þeirra verður aflað liggur ekki fyrir. Það gæti orðið með hækkun bankaskattsins, öðrum sköttum á fjármálafyrirtæki eða nýjum skattstofni. Þá hefur tekjuöflunin ekki verið rökstudd með vísan til fjármálastöðugleika, sem er þó sá grundvöllur sem sértæk skattlagning fjármálafyrirtækja hefur hingað til hvílt á. Það vekur spurningar um hvort álögurnar eigi yfirhöfuð að rúmast innan gildandi laga.

Markmið laganna frá 2010 eru tvíþætt, annars vegar að mæta kostnaði ríkissjóðs vegna hrunsins og hins vegar að draga úr áhættusækni fjármálafyrirtækja. Það ákvæði stendur enn óbreytt. Gjaldhlutfallið hefur aftur á móti sveiflast. Það var 0,041% í upphafi, fór í 0,376% eftir hækkun haustið 2013 vegna leiðréttingar verðtryggðra húsnæðislána og stendur nú í 0,145%. Það er margfalt hærra en í upphafi, þótt tilefnið frá 2013 sé löngu liðið.

Það er ekki ámælisvert í sjálfu sér; löggjafinn fer með skattlagningarvaldið og ríkissjóður þarf tekjur. En það kallar á að samræmi sé milli yfirlýstra markmiða skattsins og þeirrar skattheimtu sem raunverulega á sér stað. Síðara markmiðinu, að draga úr áhættusækni, er nú einkum náð með öðrum og áhættunæmari tækjum á borð við eiginfjárkröfur, eiginfjárauka og lausafjárkröfur. Flatur skattur á heildarskuldir gerir það ekki.

Skattfleygurinn

Vaxtamunur milli útlána og fjármögnunar stendur meðal annars undir rekstri, útlánatapi og eiginfjárbindingu fjármálafyrirtækja. Skattar sem leggjast sérstaklega á fjármögnun banka mynda þar til viðbótar svokallaðan skattfleyg.

Skattfleygurinn ræðst hins vegar ekki af eðli lánsins eða þeirri áhættu sem því fylgir, heldur af því hver veitir lánið. Sambærilegt íbúðalán ber þannig ólíka skattbyrði eftir því hvort lánveitandinn er banki eða lífeyrissjóður.

Þessi skekkja væri síður áleitin ef allir lántakar stæðu jafnfætis við val á lánveitanda. Greining Seðlabanka Íslands sýnir á hinn bóginn að lántakendur hjá lífeyrissjóðum hafa að jafnaði hærri ráðstöfunartekjur en lántakendur hjá viðskiptabönkum. Skuldsettari heimili, tekjulægri hópar og kaupendur fyrstu fasteignar hafa síður sömu möguleika á lántöku hjá lífeyrissjóðum.

Skekkjan er því ekki aðeins á milli lánveitenda. Hún getur einnig birst á milli ólíkra hópa lántaka. Þeir sem hafa val um lánveitanda geta staðið utan skattfleygsins. Þeir sem hafa það ekki standa undir honum.

Krafan um hlutleysi

Kjarni málsins er ekki hvort leggja eigi sambærilegar álögur á lífeyrissjóði. Hann snýst um að skattbyrðin endurspegli þau markmið sem skattlagningunni er ætlað að ná og raski ekki samkeppni milli aðila sem veita sambærilega þjónustu.

Sú krafa á við óháð því hvaða leið verður valin. Hvort sem álögurnar verða lagðar á innan gildandi laga, með breytingum á þeim eða á nýjum grunni, þarf að liggja fyrir hvaða markmiðum þær eiga að þjóna. Það skiptir máli hversu mikið er skattlagt, en ekki síður hvernig. Ef tvö sambærileg lán með sambærilega áhættu bera ólíka skattbyrði eftir því hver veitir þau og lántökum er þannig mismunað, þarf að vera hægt að skýra hvers vegna. Nágrannarnir tveir eiga að minnsta kosti rétt á þeirri skýringu. Hún ætti að liggja fyrir áður en álögurnar eru auknar.

Höfundur er bankastjóri Íslandsbanka.