Reynsla, fagmennska og fram­tíð SÁÁ

Sá ágreiningur sem nú hefur komið upp innan SÁÁ er að mínu mati orðinn bæði óheppilegur og óþarflega persónulegur. Þegar rætt er um jafn mikilvæga starfsemi og þjónustu við fólk sem glímir við fíknivanda verður umræðan að byggjast á yfirvegun, fagmennsku og gagnkvæmri virðingu.

SÁÁ hefur sinnt meðferð og stuðningi við fólk með fíknivanda frá árinu 1977. Á þeim tíma hefur orðið til mikil þekking, reynsla og sérhæfing sem hefur nýst þúsundum einstaklinga og fjölskyldum þeirra. Heilbrigðisþjónustan er því ekki einhver afmarkaður þáttur sem síðar hefur bæst við starfsemi SÁÁ. Hún hefur frá upphafi verið samofin sögu, tilgangi og sjálfsmynd samtakanna.

Þess vegna tel ég að stíga verði mjög varlega til jarðar þegar rætt er um að aðskilja heilbrigðisstarfsemina frá samtökunum. Slík breyting er ekki einungis stjórnsýslulegt eða skipulagslegt úrlausnarefni. Hún snertir sjálfan tilgang SÁÁ og þá hugmyndafræði sem starfsemin hefur byggst á í nær hálfa öld.

Við slíka umræðu verður jafnframt að horfa til samþykkta SÁÁ og þess tilgangs sem samtökunum var ætlað að þjóna. Breytingar á skipulagi mega ekki verða til þess að fjarlægja samtökin frá þeim grunngildum og því hlutverki sem þau voru byggð upp í kringum.

SÁÁ eru meira en rekstraraðili heilbrigðisþjónustu. Þar hefur í gegnum tíðina farið saman faglegt meðferðarstarf, reynsla fólks sem sjálft hefur tekist á við fíkn, stuðningur við aðstandendur, fræðsla, forvarnir og öflug samfélagsleg þátttaka. Þessi tenging hefur að mínu mati verið einn af helstu styrkleikum samtakanna.

Það þýðir þó ekki að starfsemin eigi að standa í stað.

Þekking á fíkn og meðferð hennar hefur þróast mikið og mun halda áfram að þróast. Nýjar rannsóknir, nýjar meðferðaraðferðir og breyttar kröfur til heilbrigðisþjónustu kalla eðlilega á stöðuga endurskoðun. SÁÁ verður að þróast í takt við þá þekkingu.

En þróun og fagmennska þurfa ekki að fela í sér höfnun á því sem áður var gert.

Sjálfur hef ég starfað sem áfengis- og vímuefnaráðgjafi í áratug og fylgst með þróun þessara mála úr návígi. Mér finnst stundum gæta þeirrar tilhneigingar í umræðunni að tala eins og fagmennska sé tiltölulega nýtt fyrirbæri og að það starf sem unnið var áður hafi að einhverju leyti verið ófaglegur undanfari nútímalegrar heilbrigðisþjónustu.

Það tel ég bæði ósanngjarnt og rangt.

Þeir sem komu á undan unnu samkvæmt bestu þekkingu síns tíma. Þeir söfnuðu reynslu, þróuðu aðferðir og byggðu upp þjónustu fyrir fólk sem áður hafði oft úr fáum úrræðum að velja. Á þeim grunni hefur síðan verið byggt áfram.

Raunveruleg fagmennska felst einmitt í því að nýta reynslu fortíðarinnar en vera jafnframt tilbúin að endurskoða starfshætti þegar ný þekking gefur tilefni til.

Í þeirri umræðu sem nú stendur yfir þarf jafnframt að gera skýran greinarmun á faglegu sjálfstæði heilbrigðisstarfsfólks annars vegar og stjórnunar- og rekstrarábyrgð hins vegar.

Fagfólk verður að hafa það svigrúm sem lög, fagleg viðmið og ábyrgð þess krefjast þegar kemur að meðferð einstakra skjólstæðinga og faglegum ákvörðunum.

En faglegt sjálfstæði getur ekki þýtt að heilbrigðisstarfsemi sé undanþegin eðlilegri stjórnun, eftirliti og ábyrgð þeirra sem bera ábyrgð á rekstri samtakanna. Stjórnendur verða að geta fylgst með framkvæmd samninga, rekstri, mannafla, fjármunum, innleiðingu verkefna, gæðum og árangri án þess að það sé sjálfkrafa túlkað sem afskipti af faglegri meðferð.

Þarna verður að vera skýr lína og báðir aðilar verða að virða hana.

Þess vegna tel ég ekki að framtíð SÁÁ þurfi að byggjast á vali milli tveggja kosta: annars vegar faglega sjálfstæðrar heilbrigðisþjónustu og hins vegar sterkra og ábyrgra samtaka.

Við eigum að geta haft hvort tveggja.

Hægt er að tryggja faglegt sjálfstæði heilbrigðisstarfsfólks, gera skýrar kröfur um gæði og fagmennsku og um leið tryggja eðlilega stjórnarhætti, rekstrarlegt eftirlit og skýra ábyrgð innan SÁÁ.

Það væri að mínu mati mun farsælli leið en að rjúfa þau tengsl sem hafa verið milli samtakanna og meðferðarstarfsins frá upphafi.

Umræðan má heldur ekki festast í einstaklingum, starfsheitum eða valdabaráttu. Spurningin sem ætti að vera leiðarljós allra aðila er miklu einfaldari:

Hvað þjónar skjólstæðingunum best?

Ef þjónustuna má bæta eigum við að bæta hana. Ef ný þekking kallar á breytingar eigum við að taka þeim fagnandi. Ef starfshættir hafa ekki reynst nægilega vel eigum við að hafa kjark til að endurskoða þá.

En við eigum jafnframt að bera virðingu fyrir þeirri þekkingu, reynslu og menningu sem hefur verið byggð upp innan SÁÁ í nær hálfa öld.

Ég vona því að þeir sem nú takast á um þessi mál geti fundið sameiginlegan grundvöll. Ekki með því að gefa eftir fagleg sjónarmið eða ábyrgð, heldur með því að viðurkenna að markmiðið hlýtur að vera sameiginlegt.

Að byggja upp öflugri SÁÁ.

Að efla faglega heilbrigðisþjónustu.

Að varðveita þá reynslu sem hefur skapast.

Og umfram allt að tryggja að fólk sem leitar til SÁÁ fái bestu þjónustu sem völ er á.

Því þegar öllu er á botninn hvolft má enginn ágreiningur um skipulag, stjórnun eða fagleg mörk verða mikilvægari en fólkið sem leitar sér hjálpar.

Skjólstæðingurinn verður alltaf að vera númer eitt.

Höfundur er fyrrverandi áfengis- og vímuefnaráðgjafi og stjórnarmaður í aðalstjórn SÁÁ