SÁÁ, milljarðarnir og að­haldið sem vantar

Eitt er það sem blasir við varðandi núverandi stöðu innan SÁÁ og það er hvernig stjórn félagsins umgengst gagnsæi. Stjórnin hefur að stórum hluta vísað opinberri umræðu um alvarlegan ágreining innan heilbrigðisþjónustunnar frá sér sem „starfsmannamálum“ eða neitað að tjá sig. Persónuleg málefni starfsfólks eiga auðvitað að njóta trúnaðar en hvernig stjórnin beitir valdi sínu, hvar mörk hennar gagnvart faglegri stjórn heilbrigðisþjónustunnar liggja og hvernig milljörðum úr ríkissjóði er ráðstafað er ekki starfsmannamál.

Af hverju ekki félag til almannaheilla? 

SÁÁ er aðildarfélag Almannaheilla. Samkvæmt lögum þeirra gangast aðildarfélög undir siðareglur samtakanna sem stuðla að því að auka gagnsæi, efla góða stjórnarhætti og faglegt starf. Reglurnar gera kröfu um skýrar og áreiðanlegar upplýsingar um starfsemi og segja beinlínis að upplýsingar um fjárhag og rekstur skuli vera gagnsæjar og settar fram á einfaldan og skýran hátt. Í því samhengi vekur athygli að á vef SÁÁ eru birtar ítarlegar ársskýrslur, en þar er ekki að finna ársreikninga samtakanna. Samtök sem reka sjúkrahúsþjónustu fyrir opinbert fé ættu að tryggja gagnsæi um fjárhag samtakanna og hafa upplýsingar um hann aðgengilegar á vefnum. Annað sem vekur athygli er að árið 2021 tóku gildi sérstök lög um félög til almannaheilla. Skráning samkvæmt lögunum er valkvæð og Skatturinn segir að hún sé sérstaklega ætluð félögum þar sem „stærð, umfang eða eðli starfseminnar“ kallar á þær skyldur og réttindi sem lögin mæla fyrir um. Samkvæmt núverandi skráningu SÁÁ í fyrirtækjaskrá hafa samtökin ekki valið þetta félagaform. Það virðist hafa verið meðvituð ákvörðun því árið 2023 var sérstakri nefnd innan samtakanna falið að meta „kosti og galla þess að SÁÁ verði félag til almannaheilla að fullu og öllu“. Samþykktum samtakanna var jafnframt breytt að hluta með hliðsjón af lögunum en þó voru samtökin ekki skráð sem almannaheillafélag í fyrirtækjaskrá. Félag sem skráð er samkvæmt lögum nr. 110/2021 undirgengst sérstaka félagaréttarlega umgjörð um stjórnarhætti, hæfi og vanhæfi, ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra, skráningu breytinga og fjármál. Og innan mánaðar eftir samþykkt ber stjórn að birta ársreikning, skýrslu stjórnar og áritun endurskoðanda, opinberlega. (Athugið að þetta er önnur skráning en almannaheillaskrá skattsins fyrir þau félög sem tryggja styrkveitendum skattaafslátt, SÁÁ er á þeim lista.) SÁÁ hefur því annars vegar kosið að vera aðildarfélag Almannaheilla og undirgangast siðferðileg viðmið þeirra um gagnsæi og góða stjórnarhætti, — en hins vegar ekki þá sérstöku lögbundnu umgjörð um stjórnarhætti og gagnsæi sem Alþingi hefur lögleitt fyrir félög til almannaheilla. Spurningin er af hverju félagið kaus ekki að fara þá leið til að auka formfestu, traust og gagnsæi.

Ríkið hafði verkfæri til að gera meiri kröfur 

Áhugaverðast er þó að horfa á samskipti ríkisins við SÁÁ í þessu samhengi. Í lögunum segir að ríkið, sveitarfélög og opinberar stofnanir geti gert skráningu í almannaheillafélagaskrá að skilyrði fyrir styrkjum, rekstrarsamningum og opinberum leyfum. Það vekur þá spurningu af hverju Sjúkratryggingar Íslands gerðu ekki slíka kröfu þegar gerður var nýr fjögurra ára heildarsamningur við SÁÁ, sem gefur aukið svigrúm til að forgangsraða meðferð og var kynntur með sérstakri áherslu á auknar faglegar kröfur, skýrari gæðaviðmið, árangur og kostnaðargreiningar. Þegar ríkið felur félagasamtökum slíkt fjármagn, svigrúm og ábyrgð er eðlilegt að gera jafnframt ríkari kröfur um stjórnarhætti og gagnsæi. Styðja þarf góða stjórnarhætti með skýrum reglum, gagnsæi og virku ytra eftirliti.

Sjúkratryggingar þekktu söguna 

Stjórn SÁÁ þarf að axla ábyrgð á þeirri stöðu sem nú er komin upp. En Sjúkratryggingar Íslands þurfa líka að svara fyrir eigin ákvarðanir. Árið 2021 hóf SÍ sérstakt eftirlit með framkvæmd samnings við SÁÁ sem leiddi til tæplega 175 milljóna króna endurkröfu og svo alvarlegs ágreinings að SÍ vísaði málinu bæði til Embættis landlæknis og héraðssaksóknara. Rannsókn héraðssaksóknara var síðar felld niður, en opinberlega hefur ekki komið fram ítarlegur rökstuðningur fyrir þeirri ákvörðun. Niðurfelling sakamálarannsóknar leysir heldur ekki sjálfkrafa úr þeim stjórnsýslu- og samningságreiningi sem lá að baki kæru Sjúkratrygginga. Í ljósi þeirrar sögu er eðlilegt að spyrja hvers vegna SÍ gerði nýjan fjögurra ára samning upp á um tvo milljarða króna á ári án þess að nýta þá heimild sem lög um félög til almannaheilla veita opinberum aðilum til að krefjast skráningar og þar með formfastari stjórnarhátta og gagnsæis. Þá hefur saga SÁÁ einkennst af átökum, ekki síst átökum á milli faglegra sjónarmiða og hugmyndafræði stjórnar.

Ekki má útvista aðhaldinu 

Þegar ríkið útvistar þjónustu útvistar það líka valdi. Með samningi við SÁÁ felur ríkið félagasamtökum ekki aðeins að veita þjónustu heldur einnig verulegt svigrúm til að forgangsraða innan hennar og ráðstafa milljörðum úr ríkissjóði.

Því valdi verður að fylgja aðhald.

Þegar ríkið útvistar þjónustu má það ekki útvista aðhaldinu líka.

Höfundur er framkvæmdastjóri og talskona Rótarinnar