Niður­staðan í máli Helga Magnúsar „á brúninni“

Guðrún Hafsteinsdóttir, dómsmálaráðherra, ákvað að verða ekki við beiðni Sigríðar Friðjónsdóttur, ríkissaksóknara, um að víkja Helga Magnúsi Gunnarssyni, vararíkissaksóknara, tímabundið úr starfi vegna opinberrar tjáningar hans.

Ráðherrann taldi ummæli sem Helgi Magnús viðhafði um innflytjendur, flóttafólk, tiltekin samtök og lögmann óviðeigandi, í ósamræmi við stöðu hans sem embættismanns og verið til þess fallin að draga úr og grafa undan trúverðugleika embættis ríkissaksóknara og ákæruvaldsins í heild.

Hins vegar þótti ráðherra sérstakar aðstæður réttlæta þessi ummæli og veita honum aukið svigrúm til tjáningar. Helgi Magnús hefur sagst hafa legið undan hótunum manns sem var nýlega dæmdur til fangelsisvistar.

Lára V. Júlíusdóttir, lögmaður og sérfræðingur í vinnurétti, segir að hægt sé að velta fyrir sér hvort að röksemdafærsla ráðherra sé rökrétt í ljósi þess að hann taldi Helga Magnús hafa gert eitthvað sem hann mátti ekki en það sé ráðherrans að taka þá ákvörðun.

„Þetta er alveg á brúninni. Þetta er mjög matskennt hvar á að draga línuna. Mér finnst niðurstaðan bara vera ágæt og ég bara vona að þessu fólki lánist að vinna saman áfram eins og hingað til þrátt fyrir þetta,“ segir Lára í samtali við Vísi.

Örfáir embættismenn í sömu stöðu og vararíkissaksóknari

Staðan sem kom upp hjá embætti ríkissaksóknara var afar sérstök, að mati Láru. Ríkissaksóknari er yfirmaður vararíkissaksóknari en báðir eru skipaðir embættismenn. Þetta þýddi að ríkissaksóknari gat veitt undirmanni sínum áminningu fyrir óviðeigandi ummæli árið 2022 en ekki fylgt henni eftir með brottvikningu þegar hann fór aftur yfir strikið á þessu ári. 

Áminningarvaldið hvíldi þess í stað hjá ráðherra. Helgi Magnús hélt því raunar fram að ríkissaksóknari hefði ekki heimild til þess að áminna sig. Ráðherra hafnaði því alfarið í niðurstöðu sinni í gær.

Lára segir að af þeim nokkru tugum skipuðu embættismanna sem starfi í stjórnsýslunni séu aðeins örfáir ekki yfirmenn stofnana eða deilda eins og Helgi Magnús.

Vegna þessarar sérstöðu telur Lára erfitt að álykta að niðurstaðan í máli Helga Magnúsar hafi víðtæk áhrif fyrir opinberar starfsmenn sem fá áminningu eða eru leystir frá störfum almennt. Í þeirra tilfelli hefur yfirmaður þeirra bæði heimild til þess að áminna og vísa úr starfi ef tilefni er til. Þau mál komi ekki til kasta ráðherra.

„Að ætla að fara draga alltof víðtækar ályktanir af þessu fyrir alla heild opinberra starfsmanna, það er ekki hægt,“ segir Lára.

Ráðherrar leggi ekki línurnar fyrir dómstóla

Oft er tekist á um brottvikningu opinberra starfsmanna fyrir dómstólum. Lára segir að vel geti verið að einhver gæti reynt að grípa til sömu raka og ráðherra notaði til þess að réttlæta hegðun vararíkissaksóknara með vísun til sérstakra aðstæðna vegna hótana sem hann sætti.

Þá gildi hins vegar almennar reglur um áminningarferli og brottvikningu opinberra starfsmanna.

„Auðvitað er alltaf verið að karpa um það hvort hegðun hafi verið ámælisverð og hvort viðkomandi hafi sýnt bætta hegðun en það er sami yfirmaðurinn sem metur hvoru tveggja. Það er ekki hægt að vísa þessu til ráðherra neitt,“ segir Lára.

Þótt dómstólar líti til alls konar sjónarmiða og meti hvert mál fyrir sig leggi ráðherrar ekki línurnar fyrir dómstóla.