Gamla Reykja­víkur­höfn - Vestur­bugt – á­kall um nýtt skipu­lag

Á árunum 1880-1881 var Alþingishúsið reist við Austurvöll í Reykjavík. Húsið, sem var gert eftir uppdrætti danska arkitektsins Ferdinand Meldahl, sem var forstöðumaður Listaakademíunnar í Kaupmannahöfn, var byggt úr höggnum grásteini sem aðallega var tekinn neðarlega í Skólavörðuholti, úr svokölluðum Kvíum þar sem nú er norðurendi Óðinsgötu [1]. Bygging Alþingishússins markaði tímamót í byggingu steinhúsa hérlendis, því samfara framkvæmdinni, lærði fjöldi manna að höggva grjót. Ný húsagerð – steinbæir - urðu á skömmum tíma algengir í höfuðborginni og voru það einkum tómthúsmenn, sem áður bjuggu í torfbæjum, sem byggðu sér steinbæi til íbúðar[2][3].

Steinbæir – sérreykvískt fyrirbæri

Á heimasíðu Minjastofnunar Íslands segir að steinbæir hafi verið sérreykvískt fyrirbæri þar sem lag torfbæjarins var lagað að nýjum aðstæðum. Árið 1910 hafi um 130 slíkar byggingar verið í Reykjavík og má halda því fram að steinbæir hafi opnað dyrnar fyrir fyrstu þéttbýlisalþýðu Íslands inn í nútímann. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og á rúmri öld hefur steinbæjum fækkað verulega, svo einungis standa nú eftir 17 steinbæir í höfuðborginni[4].

Einn þeirra eru Garðhús sem stendur við Vesturbugt, sem er hluti af hafnarsvæðinu í Reykjavík. Nánar tiltekið stendur húsið á lóð Mýrargötu 24. Já, þetta er litla brúna og hvíta húsið með rauða þakinu sem stendur norðan við götuna, byggt árið 1884 af Bjarna Oddssyni hafnsögumanni[5].

Þorsteinn J. Sveinsson skipstjóri og hafnsögumaður og kona hans Kristín Tómasdóttir eignuðust svo húsið árið 1903. Þorsteinn lést árið 1918 en Kristín bjó í Garðhúsum ásamt börnum þeirra allt til áranna 1941-42, en þá seldi hún húsið til Hraðfrystistöðvarinnar hf [6].

Garðhús voru lengi vel skráð að Bakkastíg 9 en Bakkastígur er lítil gata sem teygir sig frá Vesturgötu til norðurs, niður að Mýrargötu. En það hefur ekki alltaf verið svo. Bakkastígur tók nefnilega að byggjast árið 1866, sama ár og bæjarstjórn Reykjavíkur samþykkti í fyrsta skipti skipulag byggðar í bænum[7] og þá teygði Bakkastígur sig niður að sjó. Það gerði einnig Brunnstígur sem lá samsíða nokkru austar, og á milli þeirra um 30 m í norðaustur frá Garðhúsum, þar sem nú er bílastæði, stóð lítið timburhús, Bakki, sem reist var árið 1868 og nafn Bakkastígs er dregið af [8].

Í yfir 140 ár lá tenging milli byggðar og sjávar um Bakkastíg, og sem hús á lóð nr. 9 áttu Garðhús sinn stað í röklegu samhengi við nærliggjandi byggð sem og við Daníelsslipp sem lungann úr 20. öldinni hafði athafnasvæði sitt við norðurenda götunnar. Nú er öldin önnur: Tengsl Bakkastígs við sjóinn hafa verið afmáð og steinbærinn stendur norðan við Mýrargötu án nokkurs sýnilegs og sögulegs samhengis við umhverfi sitt. Vestan við hann stendur nýleg umfangsmikil íbúðarbygging reist á grunni frystihúss þess sem Hraðfrystistöðin hf. byggði árið 1943[9]. Byggingin minnir einna helst á íbúðar- eða hótelbyggingu í suðrænum löndum og erfitt er að sjá hvað hönnun hennar á skylt við sögu og menningu Vesturbugtar. Austan við, í um 80 m fjarlægð stendur Mýrargötu 18/18a, svartur kassi sem illu heilli var reistur beint í sjónás til sjávar þegar horft er norður eftir Brunnstíg – og á ekkert skylt við svæðið[10]. Svo má náttúrulega ekki gleyma strætóskýlinu við Mýrargötu, sem sett var upp árið 2022, steinsnar frá Garðhúsum. Staðsetning þess er með þeim hætti að það skyggir nær fullkomlega á steinbæinn þegar farið er vestur Mýrargötu auk þess sem það stendur beint í sjónásnum þegar horft er niður Bakkastíg til sjávar. Þá er ónefnt bílastæðið sem fyllir enn frekar upp í hryggilega mynd umhverfis Garðhús.

Gamla höfnin – þungamiðja Reykjavíkur

Virðingarleysið fyrir Garðhúsum, þessu litla, friðaða húsi er nánast fullkomið, ólíkt því sem áður var þegar það var bæði mikilvægur hluti umhverfisins og gegndi raunverulegu hlutverki. Húsið stóð þarna þegar teknar voru ákvarðanir um uppbyggingu gömlu hafnarinnar í Reykjavík, sem fór fram á árunum 1913-17, þeirrar framkvæmdar í sögu borgarinnar sem sennilega hefur haft mest áhrif á þróun skipulags hennar, segir Haraldur Sigurðsson í bók sinni Samfélag eftir máli sem kom út árið 2023 [11] en með þessari miklu framkvæmd var þungamiðja Reykjavíkur styrkt og staða bæjarins á landsvísu festist umtalsvert í sessi, bæði sem útgerðarstaður og miðstöð verslunar. Þá segir í bókinni: „Ekki voru miklar vangaveltur um staðarvalið og samspil hafnarinnar við framtíðarþróun bæjarins. Það lá nokkuð beint við að byggja höfnina þar sem skip og bátar höfðu lagst að um langt skeið og um var að ræða góð náttúruleg skilyrði fyrir nútímahöfn [...] Með hafnargerðinni var norðurströnd bæjarlandsins fest í sessi fyrir útgerð, fiskvinnslu, vörugeymslur og annan umfangsmikinn iðnað sem vildi njóta nálægðar við höfnina“[12].

Hafnsækin starfsemi í Vesturbugt

Tilkoma Reykjavíkurhafnar gat af sér miklar breytingar og þegar tímar liðu tóku fyrirtæki á borð við Stálsmiðjuna sf., Daníelsslipp og Hraðfyrstistöðina hf. að hreiðra um sig og næstu áratugina á eftir, byggðu þau upp starfsemi sína.

En svo tók að syrta í álinn. Í Morgunblaðinu 16. október 2003 þegar Stálsmiðjan fagnar 70 ára afmæli sínu, segir Hilmar Kristinsson verkstjóri og einn af 11 eigendum fyrirtækisins að óvissa sé með framtíðaraðstöðu fyrirtækisins því fyrirhugað sé að byggja íbúðir á lóð þess við Mýrargötu: „Að mínu mati yrði sjónarsviptir af því að sú starfsemi sem fer fram hjá Stálsmiðjunni myndi hverfa úr nágrenni Reykjavíkurhafnar. Starfsemin vekur mikla athygli hjá útlendingum, sem leggja töluvert leið sína til okkar. Fyrirtækið hefur verið á þessum sama stað frá upphafi. Við myndum helst vilja vera hérna áfram“[13].

Tæpu hálfu ári síðar eða þann 10. mars 2004 birtir Morgunblaðið umræðutillögu um rammaskipulag Mýrargötu og slippsvæðis. Þarna var sumsé sleginn nýr tónn varðandi svæðið, því að mati borgaryfirvalda var tímabært að breyta áherslum á reitnum og bjóða upp á blandaða byggð og útivistarmöguleika. Boðað var víðtækt kynningar- og samráðsferli[14].

Íbúðir í stað athafna

Ballið byrjaði. Ball sem miðaði að því að úthýsa hafnsækinni starfsemi, höfnin átti ekki að vera höfn, saga svæðisins skipti ekki máli, nærliggjandi byggð skipti engu máli. Það átti að þétta byggð og græða peninga.

Starfsmenn Daníelsslipps flögguðu í hálfa stöng þegar 70 ára sögu fyrirtækisins lauk þann 23. október 2006. Gunnar Richter forstjóri sagði grátlegt að horfa á síðasta skipið fara út því það væri nóg að gera í þessari atvinnustarfsemi[15].

Íbúar í nágrenninu risu upp á móti fyrirætlunum borgarinnar, og á því 21 ári sem þetta mál hefur ferðast um stjórnkerfi Reykjavíkurborgar og tekið breytingum, hafa íbúar og aðrir velunnarar oft risið upp.

Og núna er komið að úrslitastundu því til stendur að byggja í Vesturbugt 177 íbúðir í stórum fjölbýlishúsum með flötu þaki. Engin tengsl við sögu, menningu eða nærliggjandi byggðarmystur sunnan Mýrargötu. Undir þetta kvittar verktakinn í grein í Morgunblaðinu 20. júní sl. þegar hann segir uppbygginguna í tengslum við byggingar „bæði hægra og vinstra megin við“[16], og á þar væntanlega við Mýrargötu 18/18a og 26, sem einmitt hafa engin tengsl við svæðið líkt og fyrr segir.

Leikrit skipulagsyfirvalda

Fyrirhugaðri uppbyggingu er nú mótmælt, en þau mótmæli eru sögð of seint fram komin. Þar skiptir engu máli sú staðreynd að uppbyggingaráformum í þessum anda hefur verið mótmælt í yfir 20 ár. Þau eru samt of seint komin fram. Þau voru það líka á fyrri stigum þessara fyrirætlana – alltaf – nema auðvitað þegar mótmælendur voru of fljótir á sér og áttu að doka við, og þá bara til þess að verða síðar meir of seinir.

Samráðið við almenning er svo „virkt“ að nú „korteri“ fyrir upphaf framkvæmda hefur enginn séð hvernig hin „mjög góða og fallega íbúðabyggð“[17] mun koma til með að líta út. Einungis er hægt að geta sér til um umfang hennar með því að:

• a)Renna í gegnum auglýsingu Reykjavíkurborgar frá 20. júní 2024 – Kauptilboð í spennandi byggingarrétt í Vesturbugt.
• b)Skoða forsíður úthlutunar- og útboðsskilmála fyrir sölu byggingarréttar á svæðinu[18][19].
• c)Skoða tölvugert þrívíddarlíkan sem smíðað var að frumkvæði almennings, þar sem byggingarmassar hafa verið settir inn með hliðsjón af fyrirliggjandi deiliskipulagi.
• d)Rýna í óskýrar myndir frá verktaka af „ekki-endanlegu-útliti-húsa“ sem birtust í Morgunblaðinu þann 13. júní sl[20].

Svona gengur samráðið við almenning fyrir sig í þessu máli. Í stuttu máli er þetta leikrit.

Síðasti þéttingarreiturinn í miðborg Reykjavíkur

Fyrir réttu ári leitaði Reykjavíkurborg eftir kauptilboðum í spennandi byggingarrétt við Vesturbugt[21] og í frétt á Vísi.is þann 4. október 2024 segir að borgarráð hafi samþykkt tilboð í byggingarrétt við Vesturbugt og að heildargreiðslur til borgarinnar vegna þessa síðasta þéttingarreits miðborgarinnar - að því sagt er - sé um 3,2 milljarðar. Stefnt var á upphaf framkvæmda sl. vor[22] - þær eru þó ekki hafnar enn.

En stöldrum nú aðeins við. Þetta ku vera síðasti þéttingarreiturinn í miðborginni og framkvæmdir ekki hafnar, þetta er síðasti möguleikinn til að halda í hina sögulegu höfn í Reykjavík, og af því þetta er síðasti möguleikinn til að vinna með menningarsögulegt mikilvægi þessa svæðis sem er nátengt sögu sjósóknar í Reykjavík í aldir, og samofið sögu útgerðar, þjónustu, handiðnar og verslunar, og af því þetta er síðasti möguleiki til að samþætta sögulega byggð í gamla Vesturbænum við hafnarsvæðið með sannfærandi hætti þá er það krafa velunnara þessa svæðis, að horfið verði frá núverandi deiliskipulagi. Einfaldlega hætt við núverandi áform.

Vesturbugt - ákall um nýtt deiliskipulag

Nú er kallað eftir nýju deiliskipulagi fyrir Vesturbugt þar sem menningar- og söguleg gildi eru höfð að leiðarljósi, tengt er við hafnsækna starfsemi og tekið er mið af fíngerðu og margbreytilegu byggðamynstri gamla Vesturbæjar. Að forsendum uppbyggingar verði breytt í þágu heildarinnar, mannlífsins, sögunnar, og í þágu steinbæjarins Garðhúsa sem þráir aftur að tilheyra.

Áhugasamir geta skráð nafn sitt á undirskriftalistann – Vesturbugt við Gömlu Reykjavíkurhöfn – ákall um nýtt deiliskipulag.

Höfundur er doktor í umhverfissálfræði.

[1]Páll Líndal (1986). Sögustaðir við Sund. 1. bindi A-G. Örn og Örlygur.

[2] Ibid.

[3] Minjastofnun Íslands. (e.d.). Grandavegur 40 og garðar við Ægisíðu í Reykjavík friðaðir. Sótt 22. júní 2025, af https://www.minjastofnun.is/is/frettir/grandavegur-40-og-gardar-vid-aegisidu-i-reykjavik-fridadir

[4] Ibid.

[5] Páll Líndal (1986). Sögustaðir við Sund. 1. bindi A-G. Örn og Örlygur.

[6] Minjastofnun Íslands (e.d.). Mýrargata 24, Garðhús. Sótt 22. júní 2025, af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/myrargata-24

[7] Páll Líndal (1986). Sögustaðir við Sund. 1. bindi A-G. Örn og Örlygur.

[8] Páll V. Bjarnason, Helga Maureen Gylfadóttir, Anna Lísa Guðmundsdóttir og Jóna Kristín Ámundadóttir. (2003). Mýrargötusvæðið. Húsakönnun og fornleifaskráning. Minjasafn Reykjavíkur. https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_12.pdf

[9] Ibid.

[10] Staðsetning Mýrargötu 18/18a á sér rætur í tillögu að rammaskipulagi fyrir Mýrargötu og slippasvæði sem fyrst var kynnt í mars 2005 en þar var gert ráð fyrir byggingu í sjónlínu Brunnstígs og að ný gata kæmi vestar. Sú varð að veruleika árið 2009 og fékk nafnið Hlésgata.

[11] Haraldur Sigurðsson (2023). Samfélag eftir máli. Bæjarskipulag á Íslandi og fræðin um hið byggða umhverfi. Sögufélag.

[12] Ibid. Bls. 209.

[13] Góður gangur síðan starfsmenn keyptu fyrirtækið. (2003, 16. október). Morgunblaðið, bls. B11.

[14] Víðtækt kynningar- og samráðsferli framundan. (2004, 10. mars). Morgunblaðið, bls. 18.

[15] Sögu Daníelsslipps lokið. (2006, 23. október). Morgunblaðið, bls. 6.

[16] Óskar Bergsson (2025, 20. júní). Undirskriftir vegna Vesturbugtar. Morgunblaðið, bls. 10.

[17] Ibid.

[18] Úthlutunar- og útboðsskilmálar fyrir sölu byggingarréttar íbúðar- og atvinnuhúsnæði á lóðinni Hlésgata 1 (lóð 03) í Reykjavík. Júní 2024.

[19] Úthlutunar- og útboðsskilmálar fyrir sölu byggingarréttar íbúðar- og atvinnuhúsnæði á lóðinni Hlésgata 2 (lóð 04) í Reykjavík. Júní 2024.

[20] Örn Valdimar Kjartansson (2025, 13. júní). Vitleysan um Vesturbugt.

[21] Reykjavíkurborg (2024, 21. júní). Byggingarlóðir í Vesturbugt boðnar út á ný. https://reykjavik.is/frettir/2024/byggingarlodir-i-vesturbugt-bodnar-ut-ny

[22] Árni Sæberg (2024, 4. október). Borgin fær milljarða fyrir síðasta þéttingarreit borgarinnar. Vísir.is https://www.visir.is/g/20242630222d