Bið­salur dauðans eða af­töku­staður á heiði?

„Hvað á að gera við afa og ömmu? Skjóta þau!“

Þetta hljómar eins og grimmilegur brandari, beint upp úr gömlum skets hjá Fóstbræðrum þar sem fjölskylda tekur lýðræðislega ákvörðun um hvað sé best að gera við gamla manninn sem er runninn út af dagsetningu. En þegar maður horfir á íslenska heilbrigðiskerfið í dag læðist sú hugsun að manni hvort það væri ekki hreinlega mannúðlegra að fara með þau upp á heiði og binda enda á þetta, frekar en að dæma þau til lífstíðarvistar í biðsal dauðans.

Ég er ekki að grínast. Þetta er veruleikinn sem við bjóðum okkar fólki upp á.

Móðir mín, sem verður 85 ára í sumar, hefur dúsað á biðplássi á Vífilsstöðum og Landakoti, svo mánuðum saman. Hvers vegna? Jú, vegna þess að „færni- og heilbrigðisnefnd“ hefur ekki séð sér fært að stimpla hana inn í lífið á ný. Á meðan nefndin flettir pappírum hefur þessi gamla kona ekki fengið að fara í bað í þrjár vikur. Þrjár vikur. Ástæðan? Eitthvað skráningarklúður í kerfinu.

Þarna situr hún, horfir á hvíta veggi og deilir herbergi með fárveiku fólki þar sem aðeins dregið tjald skilur á milli lífs og dauða. Þar á hún að bíða, stundum í eigin óhreinindum, á meðan lífslöngunin fjarar út. Hver myndi bjóða sjálfum sér það að fara í bað einu sinni í viku? Samt er það lúxusinn sem við skömmtum þeim sem byggðu þetta land.

Pabbi minn átti sömu sögu. Hann brotnaði ítrekað heima, lagðist inn, fór út, og brotnaði aftur. Hann var með annan fótinn styttri í 16 ár, en kerfið krafðist þess samt á fimm ára fresti að hann sannaði að það hefði ekki vaxið á hann nýr fótur fyrir kraftaverk. Svona virkar þetta: Kerfið er ekki til fyrir fólkið, heldur fyrir „kerfisfólkið“ sem gætir hagsmuna sinna innan veggja þess.

Pabbi fékk loksins pláss á hjúkrunarheimili mánuði áður en hann varð 91 árs á Akranesi. Hann hafði búið í Kópavogi í 63 ár og unnið fyrir bæinn í þrjá áratugi, en hann dó sem útlendingur uppi á Skaga tveimur vikum síðar. Hann skilaði sínu, borgaði skattana sína og átti húsið sitt skuldlaust, en í staðinn fékk hann tveggja vikna útlegð á lokametrunum.

Maður fær það á tilfinninguna að stjórnvöld óski þess hreinlega að þetta fólk væri úr sögunni. Metnaðurinn í málaflokknum er nákvæmlega enginn. Ef það væri sami metnaður gagnvart okkar fólki og við leggjum í stríð erlendis væri staðan önnur. Við dælum milljörðum í hít eins og stríðið í Úkraínu á meðan við getum ekki tryggt öldruðum mannsæmandi þjónustu.

Til að varpa ljósi á tilgangsleysi þessara upphæða, þá duga heildarframlög Íslands til Úkraínu ekki einu sinni til að reka stoðkerfi landsins í einn dag. Á sama tíma hafa Bandaríkin dælt 8.570 milljörðum króna í stríðið bara í hernaðaraðstoð, og tæpum 30.000 milljörðum í vopn til Ísraels frá því seinna stríðinu lauk. Hér á Íslandi horfum við upp á stjórnvöld sem forgangsraða þessum blóðugu hagsmunum fram yfir líf okkar besta fólks. Einn milljarður aukalega í þennan málaflokk hér heima er nákvæmlega ekki neitt í þessu samhengi – en hann myndi breyta öllu fyrir þá sem nú bíða í óhreinindum sínum.

Ef það yrði fundinn opinber aftökustaður fyrir fólk sem er „runnið út á dagsetningu“ myndi það líklega spara kerfinu mikinn pening. Það lítur bara betur út siðferðislega að láta þau drepast úr leiðindum í biðsalnum. Við ættum að minnsta kosti að leyfa dánaraðstoð, því við getum ekki drullast til að sinna þeim sem verðskulda áhyggjulaust ævikvöld.

Og þetta á ekki bara við um hina eldri. Við erum líka að týna ungmennunum okkar. Árið 2011 var reiknað út að hvert andlát ungs manns vegna ofneyslu kostaði samfélagið 800 milljónir króna. Síðan í mars 2023 hef ég fylgt tveimur fyrrverandi nemendum mínum til grafar, en á þessu sama tímabili hafa alls sex ungmenni undir 21 árs aldri dáið vegna ofneyslu eða sjálfsvíga. Lögreglan segir okkur að við séum á sama stað og hin Norðurlöndin í skipulagðri glæpastarfsemi. Samfélagið er að rotna á báðum endum.

Skrúfum fyrir fjárstrauminn í vonlausa vígvelli og gagnslausa hít erlendis. Hættum að kaupa vopn á meðan við getum ekki keypt alvöru þjónustu og mannúðlega umönnun fyrir okkar fólk. Setjum peningana þar sem þeir nýtast fólkinu. Því ef við getum ekki hugsað um okkar nánustu, hvers vegna í ósköpunum erum við þá að verja öllum þessum milljörðum í vígvöll sem er blóði drifinn og mun engu skila nema dauða og þjáningu?

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag og Miðflokksmaður.