Bréf til Láru

Greinar Láru G. Sigurðardóttur eru nokkurs konar andstæða við árgangsvín – þær batna ekki með aldrinum. Nýjasta grein hennar er engin undantekning. Lára, doktor í svokölluðum lýðheilsufræðum, sér ekki einstaklinga með sjálfstæðan vilja og mismunandi þarfir. Hún sér hjörð sem þarf á smölun að halda. Lára hefur óbilandi trú á tvennu, að Íslendingar geti ekki stjórnað sér sjálfir og að ríkið geti það fyrir þá.

Ítrekað hefur hún minnst á hina margrómuðu ,,íslensku leið” og því er ekki úr vegi að skoða síðustu stefnumörkun hins opinbera í áfengismálum en þar kennir margra glasa.

Í framhaldi af ofangreindri stefnumörkun kemur svo í ljós að hin margrómaða ,,íslenska leið” státar reyndar af heimsmeti í fjölda áfengisverslana miðað við höfðatölu, staðreynd sem einfaldlega afsannar höfuðkenningar hjarðheilsufræðingsins.

Samdráttur er ekki aukning

Lára heldur því fram að áfengisneysla hafi aukist, og vísar í 10 ára gamalt tímabil (2013-2023) til að sýna fram á 0,7 lítra aukningu. Jafnvel þótt neysla hafi aukist á einhverju tímabili þá er núverandi þróun samdráttur. Það sem er að gerast núna er mikilvægara en það sem gerðist fyrir áratug síðan.

Staðreyndin er nefnilega sú, samkvæmt innlendum gögnum frá Hagstofu Íslands, að áfengisneysla hefur dregist saman undanfarið.[1][2] Lára bara velur sér upphafspunkt sem hentar hennar niðurstöðu.

• 2022: 8,1 lítrar á mann.
• 2023: 7,7 lítrar á mann (samdráttur).
• 2024: 7,6 lítrar á mann (áframhaldandi samdráttur).

Það þarf ekki doktorspróf í lýðheilsufræðum til að sjá að þetta er samdráttur. Ég hreinlega skil ekki hvernig hægt er að halda öðru fram. Það er sem sagt samdráttur á heildarneyslu áfengis á Íslandi, meira að segja ef ekki er tekið tillit til ferðamanna en samkvæmt hjarðheilsufræðum Láru eru þeir reyndar allir bindindismenn. Þessi samdráttur á sér stað á meðan hið svokallaða aðgengi að áfengi hefur aldrei verið meira hér á landi. Aðstoðarforstjóri ÁTVR hefur viðurkennt að samdráttur í sölu ÁTVR sé vegna aukinna umsvifa annarra verslana.[3] Þetta sannar einfaldlega það sem allar nýjar ritrýndar fræðigreinar hafa að segja, að neyslumynstur fólks hefur ekkert að gera með það hvort það þarf að keyra í 5 mínútur eða 15 mínútur í næstu vínbúð. Alveg sama hversu oft Lára vísar í sömu úreltu gervivísindin þá ljúga tölurnar ekki.

Birgitta Haukdal skrifaði bókina „Lára lærir að lesa.“ Ég bíð spenntur eftir framhaldinu: „Lára lærir að lesa Hagstofutölur."

Orsakasamhengi er reyndar hvergi að finna milli aðgengis og neyslu, sama hvaða tímabil er notað. Í sjálfsævisögu ÁTVR ,,Engin venjuleg verslun” kemur t.d. fram að:

,,Á 7. og 8. áratugnum fór áfengisneysla Íslendinga ört vaxandi þrátt fyrir að aðgengi að áfengi ykist ekki að sama skapi. Áfengisneysla á mann jókst um 67% milli 1964 og 1984 [...]”[4]

100 milljarðar og ennþá fleiri milljarðar

Þá kemur 100 milljarða talan aftur. Lára setur hana fram eins og hún komi úr steintöflum Móse en í raun kemur hún úr BS-ritgerð, afar ófullkominni heimild sem að stórum hluta byggir á öðru námsverkefni.[5] Ef þetta er hornsteinn röksemdafærslu doktorsins þá er hann hornskakkur.

Það er ótrúlegt að hin sprenglærða Lára hunsi skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2018 um þetta efni, sem er langítarlegasta greiningin á þessu sviði.[6] Niðurstaða Hagfræðistofnunar var að samfélagslegur kostnaður væri um 22 milljarðar króna. Á sama tíma voru tekjur ríkisins af áfengi um 28-30 milljarðar.[7]

Með öðrum orðum, ríkissjóður er í plús. Þetta er einfaldlega óvandaður málflutningur hjá Láru, sérstaklega í ljósi þess að það er margsinnis búið að benda henni á staðreyndir málsins.

Sjónminni og auglýsingar ÁTVR

Eitt af því sem vakti kátínu mína við lestur nýjustu greinar Láru var þessi setning: ,,Sjálf sé ég reglulega auglýsingar frá netsöluaðilum en aldrei séð auglýsingu frá ÁTVR."

Ég veit ekki hvar Lára hefur verið í heiminum en það er greinilega ekki nálægt íslenskum fjölmiðlum síðustu árin. Fyrir okkur hin sem búum í raunveruleikanum eru auglýsingar frá ÁTVR um gjafakort, fríar heimsendingar, vínhandbækur, samstarfsverslanir og kokteilauppskriftir vel sýnilegar. Svo ekki sé minnst á heilsíðuauglýsingar í prentmiðlum.

Vísindin og viljinn

Lára reynir að gefa málflutningi sínum vísindalegt yfirbragð með því að vísa í umdeilda fræðimenn eins og Tim Stockwell sem hefur verið harðlega gagnrýndur fyrir að handvelja rannsóknir, m.a. af International Scientific Forum on Alcohol Research. Þar kemur fram að hann velur sér rannsóknir sem henta niðurstöðunni.[8]

Þá er það Nora Volkow sem rannsakar hvað gerist í heila fólks með alvarlegan fíknivanda.[9] Lára notar þessar niðurstöður til að rökstyðja að ríkið þurfi að stjórna verslunarháttum Íslendinga. Þetta er rökleysa sem á ekki heima í opinberri umræðu. Lára lætur líta út fyrir að heili hvers einasta manns sem sér áfengi fari í einhvers konar óviðráðanlegan ham. Volkow vinnur hjá National Institute on Drug Abuse (NIDA). Stofnunin heitir bókstaflega „Drug Abuse" og hún rannsakar fíkn og misnotkun, ekki venjulega neyslu. Samkvæmt Láru er enginn munur á venjulegri neyslu og misnotkun og er það kjarninn í hennar málflutningi.

Lára vísar ítrekað í Stockwell og Hahn eins og það séu heilög rit. En hún nefnir aldrei Gmel o.fl. (2016)[10], sem sýndi að samband sölustaða og neyslu er ekki línulegt. Hún nefnir ekki Nelson (2010)[11], sem rannsakaði 22 OECD-lönd og sýndi að tekjur og verðlag stýra neyslu, ekki sölufyrirkomulag. Hún nefnir ekki Benton o.fl. (2021)[12] um Pennsylvaniu, þar sem þúsundum sölustaða var bætt við án þess að neysla hafi aukist. Hún nefnir ekki Kerr og Greenfield (2018)[13] um Washington, þar sem vínbúðum fjölgaði úr 328 í 1.400 en neysla stóð í stað. Þessar rannsóknir henta ekki málstað Láru og þess vegna hunsar hún þær.

Það er alvarlegt fyrir vísindafólk þegar pólitískar skoðanir drífa áfram leitina að sönnunargögnum. Til er hugtak sem lýsir þessu vel; „policy-based evidence making" – þegar niðurstaðan er ákveðin fyrirfram og gögnin svo valin til að styðja hana. Þegar maður les skoðanagreinar Láru blasir við að hún hefur látið glepjast af þeirri mannlegu tilhneigingu að sjá aðeins það sem styður eigin skoðun, tilgangurinn helgar meðal læknisins.

Samkvæmt hjarðheilsufræðunum er ríkiseinokun góð vegna þess að ríkiseinokun er góð. Sannkölluð hringrök klædd í akademískan búning. Engin raunveruleg skýring er gefin á því hvers vegna ríkið, sem flytur ekki inn eina einustu vínflösku, framleiðir ekki einn einasta lítra og hefur enga sérstaka þekkingu á áfengi, ætti að vera eini aðilinn sem selur hana. Svarið er alltaf það sama. Vegna þess að rannsóknir sýna að aðgengi auki neyslu. En þegar bent er á rannsóknir sem sýna hið gagnstæða þá eru þær hunsaðar. Og þegar bent er á innlendar tölur sem hrekja kenningar hjarðheilsufræðinganna þá eru bara fundnar einhverjar aðrar tölur frá erlendum aðilum sem aldrei hafa stigið fæti hér á land. Farið er með vísindin eins og hlaðborð í fermingarveislu.

Sölumaður lifir

Það er rétt hjá Láru að ég sel áfengi og ég er stoltur af því. En samkvæmt hennar fræðum er ég líklega ekki fær um að taka þá ákvörðun sjálfur. Líklega er ég of lamaður af nálægðinni við hinn hættulega vökva og á erfitt með að hafa hemil á hvötum mínum vegna þess að ,,mesólímbíska dópamínkerfið” tekur af mér öll ráð.

Samkvæmt Láru er heilinn okkar svo viðkvæmur að bara það að sjá vínflösku setur af stað keðjuverkun í sem gerir venjulegt fólk ófært um skynsamlegar ákvarðanir. Sá hluti heilans sem ber ábyrgð á dómgreind og sjálfsstjórn hrynur. Við verðum að dýrum og þess vegna þarf ríkið með sinni óendanlegu visku að stíga inn og vernda okkur frá okkur sjálfum. Þetta er ekki mín lýsing á röksemdafærslu Láru. Þetta er röksemdafærsla Láru. Samkvæmt Láru er enginn munur á venjulegri neyslu og misnotkun og þar liggur villan í öllu hennar máli. Ef enginn munur er á þessu tvennu þá er hvert einasta glas af víni vandamál og ógn við lýðheilsu. Þá er sérhver Íslendingur sem nýtur áfengis í hófi í raun sjúklingur sem veit það bara ekki ennþá. Þetta eru ekki nein sérstök fræði, þetta er sjúkdómsvæðing á eðlilegu lífi.

Á meðan Lára telur saman lítra af „hreinum vínanda“ og mælir dópamínviðbrögð í heila fíkla til að heimfæra yfir á alla landsmenn erum við hin að nota okkar fullkomlega starfhæfa fram-ennisbörk til að taka ákvarðanir um eigið líf. Við erum að telja saman góðar minningar og vel heppnuð matarboð.

Hún minnist á hagsmuni mína. Já, ég hef hagsmuni. Ég hef hagsmuni af því að reka fyrirtæki, skapa störf og bjóða fólki upp á vöru sem það vill kaupa. Hverjir eru hagsmunir Láru og hver greiðir henni fyrir skrifin? Hefur hún ef til vill hagsmuni af því að ala á ótta og sannfæra fólk um að það þurfi á „sérfræðingum“ eins og henni að halda til að segja þeim hvernig þeir eiga að lifa lífinu? Það hafa allir einhverja hagsmuni. Mínir eru að minnsta kosti sýnilegir og heiðarlegir.

Má biðja um rétta forsjárhyggju?

Það er eitt svið þar sem forsjárhyggja er óumdeild, að fyrirbyggja sölu til ungmenna. Og einmitt þar hefur einkageirinn leyst málið með eins fullkomnum hætti og hugsast getur – rafrænum skilríkjum, eftirlitsmyndavélum og skráningu allra viðskipta. En um þessa staðreynd ríkir algert þagnarbindindi hjá hjarðheilsufólkinu. Hið opinbera er eini aðilinn á Íslandi sem hafnar því öryggi sem hið opinbera sjálft veitir, hvort sem er á venjulegum búðarkössum eða sjálfsafgreiðslukössum.

Bréf til Láru

Þórbergur Þórðarson skrifaði einu sinni bréf til Láru - konu sem hafði sannfæringu og hélt fast í hana hvað sem öðrum fannst. Ég veit ekki hvort Lára hefur lesið þá bók, en ef svo er þá vonar maður að hún hafi tekið eftir að sannfæringin ein og sér er ekki sönnun fyrir sannleika. Stundum þarf að hlusta á aðra, jafnvel þá sem selja áfengi, til að sjá heildarmyndina.

Ég óska Láru velfarnarðar í sínum krossferðum en á meðan ætla ég og aðrir Íslendingar að halda áfram að njóta þeirra lífsgæða sem fylgja því að vera frjálsir einstaklingar sem láta ekki stjórna sínu daglega lífi af sérfræðingum í sloppum.

Látum staðreyndirnar tala sínu máli, hér þarf ekkert að óttast nema óttann sjálfan.

Höfundur er annar eigenda Santé.

[1] Hagstofa Íslands. (2024, 11. október). Alcohol consumption decreased by 4% between years. https://statice.is/publications/news-archive/health/alcohol-consumption-2023/

[2] Hagstofa Íslands. (2025, 20. ágúst). Neysla bjórs dróst saman um 3% á milli ára. https://www.hagstofa.is/utgafur/frettasafn/felagsmal/afengisneysla-2024/

[3] RÚV. (2025, 4. janúar). Netverslanir helsta ástæða samdráttar í sölu hjá ÁTVR. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-04-netverslanir-helsta-astaeda-samdrattar-i-solu-hja-atvr-432232

[4] Hildigunnur Ólafsdóttir, Sumarliði R. Ísleifsson og Sverrir Jakobsson. ÁTVR - engin venjuleg verslun, 2018, bls. 241.

[5] Einarsdóttir, S. (2022). Samfélagslegur kostnaður vegna áfengisneyslu: Kostnaðargreining (BS-ritgerð). Háskóli Íslands. https://skemman.is/handle/1946/41009

[6] Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. (2018). Áhrif áfengis á þjóðarhag. https://ioes.hi.is/sites/ioes.hi.is/files/2021-11/C1806.pdf

[7] Viðskiptablaðið. (2024, 23. júní). Staðhæfingum Láru G. Sigurðardóttur svarað. https://vb.is/skodun/stadhaefingum-laru-g-sigurdardottur-svarad

[8] International Scientific Forum on Alcohol Research. (2024). Critique #281 – Why do only some cohort studies find health benefits from low-volume alcohol use?. https://alcoholresearchforum.org/critique-281/

[9] Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. New England Journal of Medicine, 374(4), 363-371. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra1511480

[10] Gmel, G., Holmes, J., & Studer, J. (2016). "Are alcohol outlet densities strongly associated with alcohol-related outcomes? A critical review of recent evidence." Drug and Alcohol Review, 35(1), 40-54

[11] Nelson, J. P. (2014). "Robustness testing of alcohol advertising expenditures and total consumption: A meta-analysis." Applied Economics. (Sjá einnig: Nelson, J. P. (2013). "Does availability of vodka, gin, and rum increase total alcohol consumption?")

[12] Benton, A., et al. (2021). "The effect of wine availability in grocery stores on wine and spirit sales: A natural experiment in Pennsylvania." Journal of Public Health Policy.

[13] Kerr, W. C., & Greenfield, T. K. (2018). Journal of Studies on Alcohol and Drugs.