Skjald­borg um sjöfaldan veikindarétt

Viðskiptaráð birti í vikunni úttekt á veikindarétti opinberra starfsmanna. Þar er ljósi varpað á þá staðreynd að veikindaréttur hjá hinu opinbera er allt að sjöfaldur miðað við einkageirann. Samhliða þessum ríkari réttindum eru veikindafjarvistir tvöfalt algengari hjá hinu opinbera. Ráðið áætlar að beinn kostnaður ríkis og sveitarfélaga vegna veikinda umfram það sem gerist í einkageiranum nemi 19 milljörðum króna á ári.

Viðbrögðin við úttektinni létu ekki á sér standa. Formaður BSRB birti meðal annars grein hér á Vísi undir yfirskriftinni „Rangfærslur Viðskiptaráðs“ þar sem hún sakar okkur um villandi samanburð. Rétt er að bregðast þeirri gagnrýni.

Sjö veikindadagar á móti einum

Formaður BSRB segir Viðskiptaráð horfa fram hjá mismunandi talningu veikindadaga, þar sem almanaksdagar séu taldir hjá hinu opinbera en vinnudagar á einkamarkaði. Sú fullyrðing stenst ekki. Í úttektinni er sérstaklega leiðrétt fyrir þessum mun til að tryggja réttan samanburð.

Sem dæmi má nefna að eftir sex mánuði í starfi á opinber starfsmaður rétt á 119 almanaksdögum í launuðu veikindaleyfi. Starfsmaður í einkageira á rétt á 12 virkum dögum, sem umreiknast yfir í 17 almanaksdaga þegar helgum og rauðum dögum er bætt við. Þegar bæði réttindi eru mæld með sama hætti er munurinn sjöfaldur.

Hærra veikindahlutfall óháð heimsfaraldri

Formaður BSRB gagnrýnir einnig að notuð séu gögn frá 2020, þegar heimsfaraldurinn stóð sem hæst. Það ár nam veikindahlutfall 6,1% greiddra vinnustunda hjá hinu opinbera og 3,0% í einkageiranum. Ástæðan fyrir valinu er einföld: það eru nýjustu opinberu gögn sem eru tiltæk fyrir slíkan samanburð. Óháð áravali er veikindahlutfall hjá hinu opinbera langtum hærra en á einkamarkaði.

Nýrri tölur benda ekki til þess að 2020 hafi verið frávik eins og formaðurinn heldur fram. Veikindahlutfall hjá Reykjavíkurborg var 7,4% árið 2025. Og árið 2024 var það 7,5% í Kópavogi, 7,9% í Hafnarfirði og 8,0% á Seltjarnarnesi. Fullyrðing okkar um tvöfalt hærra veikindahlutfall hjá hinu opinbera telst því varfærin frekar en ofmetin.

Það vinna ekki allir á gjörgæslu

Formaður BSRB leitast við að skýra hærra veikindahlutfall opinberra starfsmanna með vísan til álags og framlínustarfa og dregur upp þá mynd að meirihluti opinberra starfsmanna starfi í vaktavinnu á bráðamóttökum. Sú mynd er ekki í samræmi við staðreyndir.

Samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar starfa um 13.000 opinberir starfsmenn við stjórnsýslu – í hefðbundnum skrifstofustörfum sem eru að meginstefnu sambærileg störfum á einkamarkaði hvað varðar vinnufyrirkomulag og álag. Hærra veikindahlutfall hjá þessum hópi verður ekki skýrt með vísan til aðstæðna í heilbrigðisþjónustu.

Gögn frá Reykjavíkurborg sýna til dæmis að veikindahlutfall á umhverfis- og skipulagssviði nam 7,8% árið 2025 – hærra en á velferðarsviði borgarinnar og langt umfram það sem tíðkast í einkageiranum.

Engin málefnaleg rök hafa verið færð fyrir því að skrifstofumaður hjá hinu opinbera njóti sjöfalt ríkari veikindaréttar en skrifstofumaður í einkageiranum. Slíkan mun er hvorki hægt að réttlæta með vísunum til heimsfaraldurs né framlínustarfa.

Sjúkrasjóður er neyðarúrræði

Formaður BSRB heldur því loks fram að opinberir starfsmenn og starfsmenn í einkageiranum séu í raun jafnsettir vegna tilvistar sjúkrasjóða. Sú niðurstaða stenst ekki skoðun. Grundvallarmunur er á lög- og kjarasamningsbundnum rétti til fullra launa frá vinnuveitanda í veikindum og greiðslum úr sjúkrasjóði sem taka við eftir að launagreiðslur stöðvast.

Veikindaréttur hjá atvinnurekanda ávinnst með starfsaldri og veitir launþega full laun ásamt áframhaldandi ávinnslu réttinda, svo sem lífeyris og orlofs. Greiðslur úr sjúkrasjóðum taka hins vegar við þegar veikindaréttur hjá atvinnurekanda er fullnýttur eða ráðningarsambandi lokið. Þær fela ekki í sér sjálfstæðan veikindarétt heldur tímabundna tekjutryggingu sem er háð samþykktum sjóðsins og mati á skilyrðum. Greiðslurnar nema að jafnaði aðeins hluta fyrri tekna, eru bundnar hámarksfjárhæðum og veittar í takmarkaðan tíma, án þess að séreignar- eða lífeyrissjóðsréttindi ávinnist samhliða.

Á meðan opinber starfsmaður heldur fullum launum og áframhaldandi réttindaávinnslu í veikindum ber almennur launþegi sjálfur áhættuna af skerðingum, hámarksgreiðslum og umsóknum í kerfi sem stendur utan ráðningarsambandsins. Að halda því fram að þessir hópar séu jafnsettir leggur gjörólík fyrirbæri að jöfnu.

Jöfnum réttindin

Hátt veikindahlutfall hjá hinu opinbera er sameiginlegt viðfangsefni alls samfélagsins. Og margfaldur réttindamunur á vinnumarkaði stenst ekki jafnræðissjónarmið.

Tillaga Viðskiptaráðs er skýr: veikindaréttur opinberra starfsmanna verði færður til jafns við réttindi starfsfólks á einkamarkaði. Slík breyting myndi skýra verkaskiptingu milli atvinnurekenda og velferðarkerfisins og tryggja að þeir sem glíma við langvarandi veikindi fái fyrr aðgang að sérhæfðum úrræðum og markvissri endurhæfingu sem styður við endurkomu á vinnumarkað.

Höfundur er framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs.