„Ég hef kostað ríkið rúmar sex hundruð milljónir“

„Ég heiti Gauti og ég er einn af þeim sem lifðu af,“ skrifar Gauti Einarsson í Facebook-færslu sem vakið hefur mikla athygli. Þar lýsir hann baráttu sinni við geðrænan vanda og fíkn og segir íslenska kerfið „eitt stórt djók“.

Gauti byrjaði að drekka þegar hann var á fjórtánda ári. Á skömmum tíma færðist neyslan yfir í kannabis og önnur efni. Um ári eftir að hann hóf að fikta við fíkniefni var hann settur í neyðarvistun á Stuðlum.

Hann lýsir aðstæðum þar sem unglingar hafi verið saman inni í herbergjum á meðan starfsfólk var annars staðar og neyslutal orðið daglegt umræðuefni. Að hans mati sé ekki heppilegt að safna saman ungmennum með sömu vandamál án skýrrar, einstaklingsmiðaðrar meðferðar.

Hann segist hafa heyrt sögur frá öðrum sem unnið hafi á bæði Stuðlum og Lækjarbakka og telji ekki ráðlegt að senda ungmenni þangað.

„Það er dópað meira inni á Stuðlum og Lækjarbakka heldur en fyrir utan.“

Fimmtán innlagnir á BUGL

Sem barn og unglingur var Gauti ítrekað lagður inn á BUGL. Alls á hann fimmtán innlagnir að baki, samtals yfir hundrað nætur. Foreldrar hans þurftu að vera með honum stóran hluta tímans.

Hann segir starfsfólk oft hafa veitt góða þjónustu en telur kerfið bundið af reglum og takmörkunum. Lengi vel hafi reglan verið sú að börn í virkri neyslu eigi ekki heima á BUGL.

„Annaðhvort ertu stimplaður sem alkóhólisti eða geðsjúklingur. Það er einhvern veginn ekki gert ráð fyrir að þú getir verið bæði,“ segir hann.

Í Facebook-færslu sinni bendir hann á að margir foreldrar barna sem síðar hafi látist eftir baráttu við fíkn og geðrænan vanda hafi lýst því að börn þeirra hafi verið hafnað á deildinni. Sjálfur telur hann að ef geðræn veikindi hans hefðu verið vægari hefði hann hugsanlega ekki fengið inngöngu.

Hann upplifði einnig skort á einstaklingsmiðuðum tíma hjá geðlæknum og sálfræðingum og telur að eftirfylgni hafi verið ófullnægjandi. Meðferð hafi oftar en ekki verið skammtímamiðuð og sjaldan unnið markvisst með undirliggjandi fjölþættan vanda til lengri tíma.

Geymslustaðir fremur en lausnir

Gauti hefur búið í sérhæfðu búsetuúrræði á vegum Klettabæjar frá mars 2024. Foreldrar hans þurftu að berjast fyrir plássi þar og hann segir dvölina hafa bjargað lífi sínu.

Þó sé einfalt fyrir ungmenni að stinga af og komast í neyslu á ný, jafnvel þótt símar séu teknir og frelsi takmarkað.

„Það vantar einhverskonar úrræði þar sem fólk eins og ég á séns á því að eignast hálf-venjulegt líf,“ segir hann. „Af því að við verðum aldrei alveg „venjuleg“. En það að vera ekki venjulegur gerir mann ekkert minna verðmætan.“

Féll úr barnaverndarkerfinu við 18 ára aldur

Við átján ára aldur féll Gauti sjálfkrafa úr barnaverndarkerfinu. Þegar hann varð lögráða upplifði hann að hann lenti aftur á „upphafsreit“, með meiri rétt en minna utanumhald.

Á átján ára afmælisdegi sínum ákvað hann að afsala sér sjálfræði og taldi sig ekki tilbúinn til að bera fulla ábyrgð. Ferlið við skipan lögráðamanns tók hins vegar nokkrar vikur. Á meðan myndaðist gat í kerfinu: hann var hvorki sjálfráða né með skipaðan lögráðamann.

Aðeins fjórum dögum eftir að hann varð 18 ára lenti hann í lífshættu og var settur í öndunarvél á gjörgæslu eftir mikla neyslu.

„Ég hef verið við dauðans dyr oftar en ég get talið. Ég á tvær grafalvarlegar ferðir á gjörgæslu þar sem ég var með aðra löppina í gröfinni.“

Við þá innlögn komst hann inn í kerfi fullorðinna, en telur inngripið hafa komið of seint í ferlinu.

Sex hundruð milljónir á þremur árum

Gauti metur að kostnaður ríkisins vegna mála hans á einu ári hafi numið 150 til 180 milljónum króna þegar allar innlagnir, gjörgæsludvöl og búsetuúrræði eru talin með.

„Ég hef kostað kerfið, ríkið, rúmar sex hundruð milljónir síðustu þrjú ár,“ segir hann.

Í þeirri tölu er þó ekki tekið tillit til þess að báðir foreldrar hans urðu óvinnufærir tímabundið vegna álags og þurftu að fara í endurhæfingu. Hann undirstrikar að geð- og fíknivandi hafi áhrif á heilar fjölskyldur, ekki aðeins einstaklinginn sjálfan.

Ef ég hefði farið í meðferð fyrir þremur árum, þegar ég var fimmtán ára, og fengið miklu betri möguleika en bara svona „coin flip‘ líkur á að ná bata eftir fyrstu meðferð, þá hefði ég sparað heilbrigðiskerfinu að minnsta kosti fimm hundruð sjötíu og fimm milljónir.

Að hans mati snýst þetta ekki aðeins um kostnað heldur arðsemi. Heilbrigður einstaklingur greiði skatta, taki þátt í samfélaginu, dragi úr glæpatíðni og styrki samfélagið heildrænt.

„Þetta snýst ekki bara um kostnað, þetta snýst um arðsemi, fyrir okkur öll.“

Tillögur að breytingum

Gauti telur Ísland eiga að horfa meira til erlendra fyrirmynda í meðferð ungmenna með fjölþættan vanda. Hann nefnir meðferðarheimili erlendis þar sem notast er við tólf spora kerfið, einstaklingsmiðaða nálgun og langtímameðferð sem samþættir geð- og fíknimeðferð.

Í Facebook-færslunni skrifar hann:

„Við ungmennin sem lifðum af þurfum að rísa til tals við kerfið og fá þessu breytt eins og skot. Ég ætla ekki að mæta í aðra jarðarför hjá ungmenni sem hefði getað fengið hjálpina sem það þráði.“

Hann vill sjá nýtt meðferðarheimili hér á landi sem byggir á sterkum faglegum grunni, með samhliða geð- og fíknimeðferð, sálfræðiaðstoð, geðlæknaþjónustu og markvissri eftirfylgni. Að hans mati fá ungmenni of oft engin verkfæri til að takast á við lífið utan stofnana.

„Það er hægt að vera edrú og samt ekki vera í bata“

Gauti hefur verið edrú í nokkrar vikur og sækir stuðning meðal annars hjá AA-samtökunum. Hann stefnir á meðferð erlendis þegar hann finnur úrræði sem hentar honum.

„Það er hægt að vera edrú og samt ekki vera í bata,“ segir hann og leggur áherslu á að vinna þurfi með andlega hlið sjúkdómsins jafnt sem líkamlega fíkn. 

„Ef þú ert bara edrú en ert ekkert að hugsa um sjálfan þig og ert ekki að gera neitt annað – þá gerist ekki neitt.“

Hann segir að lokum að markmiðið sé ekki að kasta skugga á einstaklinga í kerfinu heldur kalla fram breytingar á kerfislegu fyrirkomulagi.

„Litli bróðir minn sem er átta ára getur sagt þér að sex hundruð milljónir eru meira en 25 milljónir, og að lifandi einstaklingur gerir meira fyrir samfélagið en dáinn einstaklingur. Þetta er ekki flókið dæmi. Ég er einn af þeim sem lifðu af. En það eru margir sem gera það ekki. Og við getum gert betur.“