Þegar nóg er aldrei nóg

Í umræðum á Alþingi sl. mánudag vísaði forsætisráðherra til svokallaðs vanfjármögnunargats ríkisins og tengdi það m.a. við að gjaldskrár ríkisins haldi ekki í við kostnað og þjónustuþróun. Röksemdin var sú að ef ekki sé innheimt nægilega fyrir tiltekna þjónustu myndist gat sem síðan verði að fylla með tekjuöflun eða niðurskurði annars staðar.

Það sem vantar í þessa frásögn er einfalt samhengi. Á síðasta ári reyndust tekjur ríkissjóðs um 70 milljörðum króna umfram áætlanir. Á sama tíma blasir við að á árinu 2026 er ríkissjóður að fá um 40 milljarða króna vegna sölu á hugverkaréttindum fyrirtækisins Kerecis. Þetta er án efa fagnaðarefni og það munar um minna.

En einmitt þess vegna er eðlilegt að spyrja: Hvaða vanfjármögnunargat er verið að tala um þegar ríkissjóður fær tugum milljarða umfram áætlanir? Eru allir búnir að gleyma yfir 140 milljarða króna útgjaldaaukningu ríkissjóðs milli áranna 2025 og 2026? Ef gat myndast þrátt fyrir slíkar tekjur bendir það til þess að vandinn liggi síður í því að gjaldskrár séu of lágar og frekar í því að útgjöld og nýjar skuldbindingar vaxi hraðar en stjórnvöld ráða við, og að forgangsröðun og aðhald skorti.

Af hverju var ekki brugðist strax við?

Spurningin sem eðlilegt er að forsætisráðherra svari er þessi: Af hverju var ekki brugðist strax við á síðasta ári með boðaðri hagræðingu, forgangsröðun og færri þensluvaldi aðgerðum ríkisins þegar tekjuauki síðasta árs lá fyrir?

Þá ber að hafa í huga að tekjur vegna sölu á Kerecis eru einskiptistekjur. Slíkar tekjur eiga ekki að verða fyrirsláttur fyrir því að fresta nauðsynlegu aðhaldi, heldur eiga þær að nýtast til að styrkja stöðu ríkissjóðs og draga úr verðbólguþrýstingi.

Gjaldskrár eru ekki lausn einar og sér

Þjónustugjöld eru greiðslur sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila greiða hinu opinbera fyrir sérgreint endurgjald eða þjónustu sem veitt er. Slíkum greiðslum er ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við slíka þjónustu.

Í einhverjum tilvikum kann að vera réttlætanlegt að uppfæra gjaldskrár og miða hækkun t.d. við verðbólgumarkmið Seðlabanka. En að stilla umræðunni upp sem vali milli gjaldskrárhækkana eða þjónustuskerðingar stenst ekki skoðun nema sýnt sé fram á að allar aðrar leiðir hafi verið reyndar, þar á meðal hagræðing og aukin hagkvæmni. Gjaldskrárhækkanir eru ígildi skattheimtu og leggjast oft þyngst á þá sem þurfa þjónustuna mest.

Kjarni málsins er ekki hvort hægt sé að rökstyðja einstaka gjaldskrárbreytingu, heldur hvort ríkisstjórnin hafi raunverulega stjórn á heildarmynd ríkisfjármála. Þegar tekjuáætlanir eru vanáætlaðar um tugmilljarða ár eftir ár og samt er talað um gat, þá kallar það á skýr svör um útgjaldavöxt, skuldbindingar og ábyrgð ríkjandi valdhafa.

Höfundur er þingmaður Framsóknar.