Ör­orka er ekki hvati – hún er af­leiðing al­var­legra veikinda

Ályktun stjórnar Læknafélag Íslands um tengingu örorku- og almannatryggingabóta við vísitölur vekur djúpar áhyggjur meðal þeirra sem lifa við langvinn og hamlandi veikindi.

Í ályktuninni er bent á að hlutfall einstaklinga á örorku- og endurhæfingarlífeyri hafi hækkað úr 6,3% í 9,4% á árunum 2020–2024 og sé nú komið í 12%. Sú staðreynd er notuð til að draga í efa að núverandi kerfi styðji við virkni og endurkomu á vinnumarkað og jafnvel gefið í skyn að fjárhagslegir hvatar skipti þar máli.

Við spyrjum: Datt engum í hug að þessi aukning kunni að skýrast af heimsfaraldri sem skildi eftir sig þúsundir einstaklinga með langvinn einkenni?

Frá árinu 2020 hefur fjöldi fólks glímt við langvarandi einkenni eftir COVID-19, svokallað Long Covid. Hluti þess hóps uppfyllir síðar greiningarskilmerki fyrir ME (Myalgic Encephalomyelitis), alvarlegan taugasjúkdóm sem einkennist m.a. af áreynsluóþoli (post-exertional malaise), vitrænni skerðingu og verulegri skerðingu á starfsgetu. Þetta eru ekki tímabundin einkenni heldur ástand sem getur staðið árum saman og jafnvel til æviloka.

Endurhæfing sem er ekki til staðar

Í ályktun Læknafélagsins er vísað til þess að kerfið sé orðið „opnara“ og að ekki þurfi lengur að hefja endurhæfingu til að fá greiðslur – nægi að vera á biðlista eða of veikur til að taka þátt.

Við bendum á að fyrir stóran hóp fólks með Long Covid og ME er staðan einfaldlega sú að viðeigandi endurhæfing er ekki í boði.

Stofnanir á borð við VIRK, Reykjalund og Heilsustofnun NLFÍ hafa ítrekað metið einstaklinga með þessi veikindi „ekki hæfa til endurhæfingar“. Ástæðan er ekki viljaleysi sjúklinga heldur lífeðlisfræðileg takmörkun: áreynsla versnar sjúkdóminn. Hefðbundin starfsendurhæfing sem byggir á stigvaxandi álagi getur leitt til afturfarar.

Þegar læknar lýsa áhyggjum af því að fólk sé á biðlista eða of veikt til að hefja endurhæfingu, væri eðlilegra að beina sjónum að því hvers vegna kerfið bjóði ekki upp á sérhæfð úrræði fyrir þennan ört stækkandi sjúklingahóp.

Ranghugmyndir um „fjárhagslega hvata“

Fullyrðingar um að ráðstöfunartekjur geti orðið sambærilegar eða hærri en laun í fullu starfi skapa hættulega einföldun.

Í fyrsta lagi nær það aðeins til afmarkaðs hóps sem hefur greitt í lífeyrissjóð um árabil og á rétt á framreiknaðri örorkutryggingu. Sá réttur er áunninn með skylduiðgjöldum á vinnumarkaði. Að gera lítið úr þeim rétti er að gera lítið úr tryggingakerfinu sjálfu.

Í öðru lagi er örorka ekki valkostur sem fólk velur sér til að bæta lífskjör sín. Ferlið er langt, íþyngjandi og byggir á ströngu og varanlegu mati. Flestir sem greinast með ME eða glíma við Long Covid hafa misst starfsgetu, tekjur, félagslegt hlutverk og lífsgæði. Að halda því fram að hópurinn „festist“ á örorku vegna fjárhagslegra hvata gengur gegn klínískri reynslu og raunveruleika sjúklinga.

Rannsóknir sýna vissulega að þeir sem geta snúið aftur til vinnu upplifa oft betri lífsgæði. En sú staðreynd á ekki við þegar undirliggjandi sjúkdómur gerir það ómögulegt. Þá er vandinn ekki hvati heldur heilsufar.

Orsakasamhengi þarf að greina – ekki gefa sér

Ef algengi örorku hefur aukist eftir 2020 er faglega ábyrg nálgun að greina orsakasamhengi:

Hver er hlutur langvinnra eftirkasta COVID-19?

Hver er fjölgun tauga- og sjálfsofnæmissjúkdóma eftir faraldurinn?

Hversu stór hluti nýrra örorkumatsmála tengist viðurkenndum, alvarlegum heilsufarsvanda?

Án slíkrar greiningar er varasamt að gefa í skyn að kerfisbreytingar eða „of rausnarlegar“ greiðslur skýri þróunina.

Beinum kröftunum að raunverulegu vandamáli

Ef stjórn Læknafélagsins vill stuðla að bættri heilsu og aukinni atvinnuþátttöku væri nær að:

Þrýsta á um sérhæfð greiningar- og meðferðarúrræði fyrir ME og Long Covid.

Tryggja að endurhæfing taki mið af þekktri meingerð sjúkdómanna, m.a. áreynsluóþoli.

Styðja við rannsóknir og klínískar leiðbeiningar fyrir þennan hóp.

Vinna að því að fólk fái raunhæfa starfsendurkomu þegar og ef heilsufar leyfir – ekki með fjárhagslegum þrýstingi heldur með viðeigandi heilbrigðisþjónustu.

Að beina sjónum að meintri „rangri hvatauppbyggingu“ á sama tíma og stór hópur fólks fær þau skilaboð að það sé „ekki hæft til endurhæfingar“ er ekki lausn.

Örorka er ekki umbun. Hún er neyðarúrræði þegar heilsa brestur.

Við skorum á stjórnvöld og læknastéttina að nálgast þessa umræðu af yfirvegun, virðingu og faglegri nákvæmni – og að forgangsraða uppbyggingu raunverulegra úrræða fyrir þá sem hafa misst starfsgetu vegna alvarlegra veikinda eftir heimsfaraldur.

Höfundar eru formaður ME félags Íslands og formaður Ský – Félags fólks með Long Covid.