„Sigga okkar“ sem breytir lífi kvenna í fangelsi

„Sigga okkar hefur ávallt sýnt óbilandi áhuga á velferð og réttindum þátttakenda og lifir sannarlega eftir þeim gildum sem við viljum að einkenni starfið okkar. Hennar framlag hefur skilað sér í raunverulegri breytingu fyrir marga,“ segir meðal annars í rökstuðningi fyrir valinu.

Mikilvægt að vera óháður stuðningsaðili

Sigríður er með meistaragráðu í félags- og afbrotafræði og starfar sem forstöðumaður í búsetuúrræði fyrir fatlaða. Áhugi hennar á málefnum jaðarsettra hópa kviknaði snemma og tengist bæði félagsfræðilegum áhuga hennar og eigin reynslu af því að starfa með fólki sem stendur höllum fæti í samfélaginu. Hún lauk fyrst grunnnámi í félagsfræði en þegar hún fór í meistaranám var ekkert sérstakt meistaranám í afbrotafræði í boði á Íslandi.

„Þannig að ég fékk í rauninni undanþágu frá HÍ. Í grunninn var þetta félagsfræði, en ég tók valnámskeið í afbrotafræði inn í meistaranámið og ákvað að taka áfanga bæði í afbrotafræði og af menntavísindasviði.Ég fékk það bara í gegn.“

Það var einmitt í meistaranáminu sem Sigríður heyrði fyrst af verkefninu Aðstoð eftir afplánun á vegum Rauða krossins, sem þá var nýbyrjað.

Á þessum tíma fóru fram miklar umræður um hvers konar uppbygging þyrfti að eiga sér stað í fangelsiskerfinu og hversu afskiptur þessi jaðarsetti hópur hefði verið í samfélaginu.

„Og þetta vakti strax áhuga minn. Ég hef alltaf haft rosalega mikinn áhuga á fólki, hópum, samfélagi og hegðun almennt og var á þessum tíma búin að vinna í mörg ár með fötluðum. Mig langaði svo mikið að kynnast þessu líka; ekki bara vera alltaf í skólanum að skrifa eitthvað, heldur fá innsýn í hvernig heimurinn er og kynnast raunverulegum aðstæðum fólks.“

Sjálfboðaliðar í verkefninu þurfa að vera orðnir 25 ára og þar sem Sigríður var 24 ára þegar hún heyrði fyrst af verkefninu þurfti hún að bíða. Um leið og hún náði aldrinum skráði hún sig.

Verkefnið Aðstoð eftir afplánun felst í því að fylgja einstaklingum í gegnum skrefin frá fangelsi út í samfélagið. Stuðningurinn getur til dæmis falist í því að mæta með viðkomandi á fundi eða aðstoða við mál tengd vinnu eða húsnæði.

Áður en sjálfboðaliðar hefja störf fara þeir á fjölbreytt námskeið.

„Það er rosalega vel staðið að þessu með aðlögun áður en maður byrjar og alls konar námskeið um hvernig maður tekur á málum, hvernig maður setur mörk og svo framvegis, og það er góð ástæða fyrir því. Flestir sem koma úr afplánun eru með gríðarlega mikla áfallasögu að baki, og oft eru þetta virkilega átakanlegar sögur þarna að baki. Þannig að maður þarf að vera viðbúinn alls konar upplýsingum og geta tekið við þeim.“

Fyrir suma eru jafnvel einföldustu hlutir, eins og að hringja símtöl eða stofna bankareikning, orðnir flóknir eftir langa afplánun. Hraðar samfélagsbreytingar, sérstaklega tæknibreytingar, gera aðlögunina enn erfiðari.

„Margir af þeim sem eru að fóta sig í samfélaginu eftir afplánun bera með sér djúpt vantraust á kerfinu og eru búnir að mæta miklum hindrunum í gegnum árin og hafa lent illa í því. 

Eitt af því sem ég legg mesta áherslu á er að ég er ekki fulltrúi kerfisins heldur utanaðkomandi stuðningsaðili. Það skiptir svo miklu máli, og skapar svo mikið traust, af því að maður er ekki hluti af þessu stofnanakerfi, heldur óháður stuðningsaðili.

Sérstaða kvenna í afplánun

Sigríður hafði ekki starfað lengi sem sjálfboðaliði þegar hún tók ásamt fleirum að huga að sértækari nálgun fyrir konur í afplánun.

„Það höfðu verið miklar umræður um að Aðstoð eftir afplánun væri ekki alveg að ná til allra kvennanna, það virtist af einhverjum ástæðum ná betur til karlanna.“

Samkvæmt nýlegum upplýsingum frá dómsmálaráðuneytinu er 21 kona í afplánun á Íslandi í dag, af 181 einstaklingi alls.

Flestar konur sem sitja inni í íslenskum fangelsum eru þar vegna fíkniefnabrota. Samkvæmt tilkynningu Afstöðu frá febrúar 2025, þegar nítján konur sátu inni, voru aðeins fjórar af þeim íslenskar. Hinar voru frá ýmsum löndum og flestallar svokölluð burðardýr, sem hlotið hafa dóma fyrir smygl á fíkniefnum.

Sigríður bendir á að staða kvenna í fangelsum fái minna vægi í umræðunni, kannski vegna þess að þær eru færri en karlarnir. 

Hún undirstrikar að það þurfi miklu meira til að konur lendi í fangelsi en karlar; þær séu yfirleitt mjög langt leiddar áður en þær enda þar.

„Það er fullt af hlutum sem gera stöðu þeirra sérstaka. Margar af konunum eru með gríðarlega mikla áfallasögu og eru að flýja hörmulegar aðstæður. Margar þeirra eru mæður sem eru langt í burtu frá börnunum sínum.

Að fara frá börnum sínum, vera í öðru landi og hafa engin tengsl við þau er rosalegt áfall.

Þetta varð kveikjan að því að Sigríður og samstarfsfólk hennar fóru að velta fyrir sér hvernig hægt væri að ná betur til kvennanna og fá þær til þátttöku.

„Hugmyndin var að búa til einhvers konar valdeflingu; að þjónustan myndi vera meira á þeirra forsendum og að þær fengju meiri stjórn á því hvernig þær nýttu hana. Við vildum virkja þær félagslega saman og gera hluti sem auka sjálfstraust. Konur koma oft mjög niðurbrotnar inn í afplánun. Við vildum byggja þær upp.“

Dekurkvöldin langvinsælust

Eftir töluverðan undirbúning var árið 2024 síðan farið af stað með Konukvöldin á Hólmsheiði.

Á hverjum þriðjudegi fara tveir sjálfboðaliðar í fangelsið og hitta þær konur sem það kjósa.

„Dagskrá kvöldanna er búin til í samráði við konurnar og við reynum að hafa hana fjölbreytta. Það er til dæmis hárgreiðslukona sem kemur reglulega og gefur þeim klippingu og það hefur algjörlega slegið í gegn. Svo höfum við verið með snyrtivörukynningar. Við reynum líka alltaf að bregðast við ef þær koma sjálfar með hugmyndir. Ef þær vilja fá einhverja kynningu eða eitthvað ákveðið inn í dagskrána, þá reynum við að koma því í kring. Við reynum alltaf að auka fjölbreytnina, en á sama tíma verður líka að passa að dagskráin sé á þeirra forsendum. Það er bara spurning um að finna fólk og eitthvað sem hægt er að setja inn í dagskrána og við erum alltaf opin fyrir því ef fólk er tilbúið að koma að þessu.“

Langvinsælust eru þó dekurkvöldin, þar sem konurnar setja á sig maska, snyrta neglur og þar fram eftir götunum.

„Við erum líka sálfélagslegur stuðningur fyrir þær og erum alltaf til staðar til að hlusta á þær. Þeim finnst oft mjög gott að tala við hlutlausan aðila, einhvern sem vinnur ekki með kerfinu sjálfu, heldur kemur bara þarna til að eiga notalega stund með þeim. Þessi kvöld eru alltaf á þeirra forsendum; við mætum þeim þar sem þær eru. Við reynum líka að fá þær til að taka þátt í dagskránni með okkur. Stundum reynum við að peppa þær í eitthvað sem þær treysta sér ekki alveg í, bara til að nýta daginn. Það er svo rosalega mikilvægt að finna smá tengingu og hafa alltaf eitthvað nýtt eða skemmtilegt í gangi. 

Þetta snýst svo mikið um sjálfstraust; að upplifa sig bara í rými þar sem maður má vera.

Eins og Sigríður bendir á þá skipta félagsleg tengsl gríðarlega miklu máli fyrir andlega líðan.

„Einangrun hefur náttúrulega ekki góð áhrif. Við viljum hvetja bæði til félagslegra tengsla á milli þeirra og okkar, og líka að þær haldi tengslum utan fangelsisins. Það er mjög mikilvægt að konur séu í einhverjum tengslahring og hafi fólk í kringum sig.“

Mismunandi þjóðerni er í hópnum. Margar konurnar eru frá Suður-Ameríku og spænskumælandi löndum.

„Það er náttúrulega þannig að þegar fólk talar sama tungumál skapast oft ákveðin tenging. Margar tala ensku og þá hjálpar það. Það er alltaf jákvætt þegar það eru einhverjir aðrir sem tala þitt tungumál. Tungumálið skiptir auðvitað máli. Og þær eru líka duglegar að túlka á milli okkar ef þarf. Við reynum bara að nálgast þær á mismunandi hátt. Margar tala ensku, en ef ekki þá finnum við aðrar leiðir.“

„It feels like home“

Sigríður segir að þegar hún hóf sjálfboðaliðastörfin árið 2019 hafi hún átt von á að þau yrðu krefjandi, sem þau geti vissulega verið, en starfið hafi strax gefið henni meira en hana hafði grunað.

Það sem hafi komið henni mest á óvart hafi verið að sjá árangurinn um leið og farið var af stað með Konukvöldin.

„Við höfum séð konur koma mjög niðurbrotnar inn á þessi kvöld – og fara síðan út í lok kvöldsins í allt öðru ástandi. Sumar byrja mjög lokaðar en enda svo bara í dansi og með meiri léttleika. Andrúmsloftið, tónlistin og stemningin skipta miklu máli.“

Sjálfboðaliðarnir hafa skrifað niður endurgjöf til að sjá hvað skilar sér og hvað má gera betur. Ein athugasemd sem sat sérstaklega í Sigríði var einföld: „It feels like home“.

„Það segir svo mikið. Þær eru rosalega þakklátar fyrir verkefnið og segja oft að þetta sé eini tími vikunnar sem þær hlakki til. Þetta er einnig spurning um virkni. Virknin er mjög takmörkuð inni í fangelsinu, sérstaklega fyrir konurnar, og því verður þessi staður einhvers konar andrými.“

Sigríður lýsir því hvernig henni varð fljótt ljóst að verkefnið skilaði miklu meiri árangri en hún hafði gert sér grein fyrir í upphafi.

Sjálfboðaliðastarfinu fylgja þó líka áskoranir, eins og Sigríður lýsir því.

„Þetta er ákveðin þjálfun, að fara inn í nýjar aðstæður. Það eru svo oft nýjar konur að koma inn og aðrar að fara. Ég þarf alltaf að laga mig að nýjum hópi og kynnast nýju fólki. En ég held að það hjálpi líka að ég hef lengi unnið með alls konar hópum og alls konar fólki. 

Að hlusta á sögur þessara kvenna og heyra um þeirra upplifun, það getur verið erfitt að taka það ekki inn á sig. 

Ég hef þurft að læra að taka á þessu. Ég þarf að gera það til að geta tekið á móti þessu öllu og farið svo heim, búin að gera það sem ég átti að gera.“

Þurfum að einblína á mannlega þáttinn

Sigríður telur að margir geri sér ekki grein fyrir aðstæðum kvennanna sem koma inn í fangelsi. Margar þeirra eiga að baki mikla áfallasögu, ofbeldi, fíknivanda og fjölmarga aðra þætti sem leiða til afbrota.

„Og það sem ég vil líka alltaf segja er að aðalmarkmiðið með svona verkefni, í stóra samhenginu, er að minnka endurkomutíðni og fækka brotum í framtíðinni. Það er alltaf svo mikill fókus á réttarkerfið sjálft, hvaða dómur sé réttur og svo framvegis, sem skiptir auðvitað máli. En almenningur þarf líka að átta sig á því að betrun og endurhæfing skila sterkari árangri inn í samfélagið. Við tölum svo oft bara um einstök mál. En maður þarf líka að horfa aðeins á manneskjuna og söguna á bak við hana.“

Sigríði finnst umræðan í samfélaginu snúast of mikið um refsingar. Með betrun sé hægt að minnka endurkomutíðni, draga úr afbrotum og þar með fækka brotaþolum.

„Það á að vera aðalmarkmiðið. Samfélagið þarf að sýna miklu meiri ábyrgð þegar kemur að endurhæfingu og betrun, því það er það sem rannsóknir sýna að skilar árangri, frekar en að vera alltaf bara í þessari refsimiðuðu nálgun. Þetta verkefni er ekki bara eitthvert aukaatriði heldur hluti af miklum og vaxandi málaflokki. Það þarf að byggja upp ákveðna þjónustu á þessum stað og koma henni í gegn. Maður upplifir að þessi málaflokkur hafi verið í mikilli uppbyggingu í umræðunni síðustu fimm árin, og sérstaklega síðasta árið og núna. 

Þetta er eitthvað sem maður vill vera partur af; stuðla að jákvæðri uppbyggingu fyrir þennan hóp. Það gefur manni svo mikið.

Margvíslegur ávinningur

„Þegar ég segi fólki frá því sem ég er að gera, að ég sé að sinna sjálfboðaliðastarfi, þá fæ ég oft spurninguna: „Hvað færðu fyrir þetta?“ eða „Ertu að fá eitthvað borgað fyrir þetta?“ segir Sigríður og bætir við að fólk geri sér ekki alltaf grein fyrir hversu mikill ávinningur sé af slíku starfi, þótt hann sé ekki fjárhagslegur.

Það sé einstaklega gefandi að geta lagt sitt af mörkum og vita að maður hafi jákvæð áhrif á líf annarra.

„Og það skiptir mig miklu að sjá árangurinn af verkefninu og finna hversu þakklátar konurnar eru fyrir það sem gert er. Slík reynsla snertir mann djúpt og gefur mikið. Ég myndi hiklaust hvetja fólk til að gerast sjálfboðaliðar hjá Rauða krossinum og ég hef reyndar oft sagt að allir ættu einhvern tíma að prófa að sinna sjálfboðaliðastarfi. Maður kynnist fjölbreyttum hópi fólks sem getur kennt manni ótrúlega margt, og um leið ertu að sýna að þú lætur þig samfélagið varða og vilt gera gagn, án þess að hugsa eingöngu um eigin hag.“