Að slá gras á um­ferðar­eyjum er það mikil­vægara en geð­heilsa barna?

Í nýafstöðnum kosningum var lítið talað um börn. Meira talað um Suðurlandsbraut og slátt á umferðareyjum. Það er alveg í takti við þróun samfélagsins – börn eru þar ekki í efstu sætunum yfir það mikilvægasta. Því miður. Þegar Viðskiptaráð fjallar um börn þá er það oftar en ekki til þess að benda á hagkvæmari leiðir til að reka leik- og grunnskóla eða annað sem hið opinbera er ekki enn búið að útvista. Nú eða hvernig auka megi samkeppnina svo börnin okkar skori ekki svona lágt í Pisakönnunum. Það er ekki við Viðskiptaráð að sakast. Orð eins og samkennd og samfélag eru á undanhaldi fyrir orðin samkeppni og frelsi einstaklingsins.

Landssamtökin Geðhjálp hafa síðastliðin ár ítrekað bent á mikilvægi þess að setja barnæskuna efst á lista samfélagsins yfir það sem ætti að forgangsraða. Með því værum við að hlúa að geðheilbrigði framtíðarinnar. Við köllum þetta að vera fyrir ofan fossinn í stað þess að vera alltaf að bregðast við. Það er mikilvægt.

Í skýrslu Nordic Health & Welfare Statistics, sem kom út í lok mars sl., má sjá geðheilsuvísa sem gefa ákveðnar vísbendingar um hvert við stefnum sem samfélag. Þessi skýrsla hefur ekki farið hátt frá því hún kom út og var hvergi umræðuefni svo vitað sé í nýliðinni kosningabaráttu. Hvernig verður geðheilbrigði þjóðarinnar háttað á næstu árum og áratugum? Á hvaða leið erum við? Það má sjá ýmsar vísbendingar í þessari skýrslu.

Geðvandi

Á meðfylgjandi mynd (1) má sjá þróun geðgreininga meðal barna á Íslandi í greiningarflokkunum: átröskun, þunglyndi og kvíðaröskun.

Árið 2024 voru 707% fleiri stúlkur á aldrinum 0 til 18 ára greindar með kvíðaröskun en árið 2010 og 505% fleiri strákar. Það voru 308% fleiri drengir greindir með átröskun og 268% stúlkur. Þunglyndis greiningum stráka fjölgaði um 124% og um 197% hjá stúlkum.

Taugaþroskaraskanir

Á meðfylgjandi mynd (2) má sjá þróun greininga á taugaþroskaröskunum þetta sama tímabil.

ADHD greiningum stráka fjölgaði um 203% frá 2010 til 2024 og um 478% hjá stúlkum. Einhverfu greiningum stráka fjölgaði á sama tíma um 428% og hjá stúlkum um 654%.

Suðurlandsbrautin skiptir í raun engu máli

Geðgreiningar og meðferð í framhaldinu geta skipt öllu máli. Með því að draga fram þessa tölfræði er ekki verið að tala niður lyf, greiningar eða aðrar meðferðir. Hér er verið að benda á þróun samfélags og draga fram hluta af þeim geðheilsuvísum sem segja til um á hvaða leið við erum. Ef við viljum raunverulega setja hagsmuni barna og framtíðarinnar á dagskrá þá verðum við að taka ákvörðun um að gera það. Ofangreindir geðheilsuvísar benda til þess að þróunin sé um margt ískyggileg.

Suðurlandsbrautin og aðrir þraspyttir sem við leggjumst svo gjarnan í skipta í rauninni engu máli. Algjört hjóm. En það eru börnin ekki.

Höfundur er framkvæmdastjóri Geðhjálpar.

Heimild: Nordic Health & Welfare Statistics: https://nhwstat.org/publications/psychiatric-diagnoses-among-children-and-young-people-nordic-countries