Fram­úr­akstur á ekki að ráðast af þolin­mæði og heppni

Á ferðum mínum erlendis hef ég oft notið góðs af vegaköflum þar sem stutt tvöföldun skiptir miklu máli. Þetta þarf ekki að vera löng tvöföldun, sjaldan yfir 1 km. Merking um að það sé tvöföldun framundan minnkar þrýsting um framúrakstur og ökumenn bíða þá frekar eftir öruggum kafla. Hægari umferð heldur til hægri á tvöfalda kaflanum og þeir sem vilja komast fram úr þurfa ekki að taka áhættu á móti umferð.

Þetta er einmitt sú millileið sem okkur vantar oftar í íslenska vegakerfið. Umræðan festist gjarnan í tveimur valkostum: annaðhvort óbreyttum tveggja akreina vegi eða fullri tvöföldun. Þar á milli er þó raunhæf og vel þekkt lausn: staðbundnar framúrakstursreinar, klifurreinar í formi 2+1 vegkafla þar sem þörfin er mest.

Umferðin um landið hefur aukist gríðarlega og mikill fjöldi erlendra ferðamanna eru ekki vanir þungaumferð á einbreiðum vegum utan þéttbýlis. Slík umferð fer einfaldlega á hraðbrautir sem ráða við meiri breytileika í hraða ökutækja.

Á hringveginum milli Akureyrar og Reykjavíkur þekkja margir vandann. Þung ökutæki, húsbílar, bílar með hjólhýsi og almenn fólksbílaumferð blandast saman á löngum köflum þar sem framúrakstur getur verið erfiður. Þá myndast raðir, meðalhraði lækkar og sumir ökumenn freistast til að taka fram úr við aðstæður sem eru alls ekki öruggar.

Það er ekki framsækin samgöngustefna að láta ökumenn velja milli þess að sitja fastir í langri röð eða taka áhættu á móti umferð. Örugg framúraksturstækifæri eiga að vera hluti af grunnöryggi þjóðvega.

Vegagerðin hefur gefið út leiðbeiningar um hönnun 2+1 vega og þar kemur fram að erlendis hafi reynsla af slíkum vegum lofað góðu, meðal annars með hliðsjón af sænskri reynslu. (vegagerdin.is) Á Kjalarnesi er þegar áformuð breikkun Vesturlandsvegar í 2+1 veg, þar sem markmiðið er beinlínis að bæta samgöngur og auka umferðaröryggi. (vegagerdin.is)

Kostnaðurinn er auðvitað raunverulegur. Ef við hugsum okkur fyrsta áfanga upp á 8–12 km af staðbundnum framúrakstursköflum, með grófri stærðargráðu um 100 milljónir króna á hvern kílómetra, gæti slík framkvæmd kostað 800–1.200 milljónir króna. Það er há fjárhæð. En spurningin er hvort hún sé há í samanburði við samfélagslegan kostnað alvarlegra slysa, banaslysa, tafa, streitu og ótryggs flæðis á einum mikilvægasta samgönguási landsins.

Okkur er eðlilega illa við að tala um verð á mannslífi. En í samgöngumálum gerum við það óbeint á hverjum degi þegar við ákveðum hvaða framkvæmdir fara í forgang og hverjar bíða. Rétta spurningin er ekki hvað mannslíf „kostar“, heldur hvað samfélagið er tilbúið að gera til að minnka líkur á dauðsföllum og alvarlegum slysum. Ef 800–1.200 milljóna króna framkvæmd kemur í veg fyrir eitt banaslys og nokkur alvarleg slys á líftíma sínum, getur hún verið samfélagslega skynsamleg — jafnvel áður en tekið er tillit til betra flæðis og minni tafa.

Þetta þarf þó að gera af skynsemi. Ekki á að dreifa stuttum vegbútum af handahófi. Velja þarf staði út frá umferðarmagni, slysasögu, halla, sjónlengdum, hlutfalli þungra ökutækja og raunverulegum framúrakstursskilyrðum. Í glærum rannsóknarverkefnisins um hringveginn kemur fram að framúrakstursreinar eigi ekki að vera á vegamótum, að þær skuli ekki vera styttri en 500 metrar og að æskileg lengd sé 1.000 metrar eða lengri. (vegagerdin.is)

Meginatriðið er þetta: Hættulegur framúrakstur er ekki aðeins hegðunarvandamál ökumanna hann er líka hönnunarvandamál. Ef hönnunin býður sjaldan upp á öruggan framúrakstur, flytjum við áhættuna yfir á ökumennina.

Við þurfum ekki að tvöfalda allan hringvegin til að taka næsta skynsamlega skref. Við þurfum að búa til örugg framúraksturstækifæri þar sem þörfin er mest. Stutt tvöföldun á réttum stöðum getur sparað tíma, minnkað pirring og — mikilvægast af öllu — dregið úr líkum á slysum.

Höfundur er rekstrarverkfræðingur MBA og áhugamaður um umferðaröryggi.

Heimildir

Vegagerðin: Framúrakstursakreinar á Hringvegi milli Reykjavíkur og Akureyrar, rannsóknarverkefni, apríl 2025. (vegagerdin.is)

Vegagerðin: Hönnun 2+1 vega, leiðbeiningar LEI-3304. (vegagerdin.is)

Vegagerðin: Glærur um staðsetningu og lengd framúrakstursreina á Hringveginum milli Reykjavíkur og Akureyrar. (vegagerdin.is)

Vegagerðin: Framkvæmd um Kjalarnes, breikkun Vesturlandsvegar í 2+1 veg. (vegagerdin.is)