Hvers eiga börnin að gjalda?

Í upphafi árs skrifuðu ríki og sveitarfélög undir samning um að ábyrgð og fjármögnun á þjónustu við börn með fjölþættan vanda færðist frá sveitarfélögunum til ríkisins. Nú hefur ríkið þó brotið samkomulagið með því að skilgreina hópinn svo þröngt að börnin sem það átti að ná til falla ekki lengur undir ábyrgð ríkisins.

Áralangur ágreiningur

Í áraraðir hefur þjónusta við börn með fjölþættan vanda og fjármögnun hennar verið bitbein í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Framan af bar ríkið ábyrgð á úrræðum fyrir þessi börn, en þeim hefur fækkað jafnt og þétt á síðustu áratugum og sveitarfélögin hafa því í auknum mæli setið eftir með ábyrgðina. Ágreiningur um þjónustuna hefur ekki verið neinum til framdráttar, allra síst börnunum sjálfum og fjölskyldum þeirra. Birta fór þó til þegar Ásmundur Einar Daðason, fyrrum barna- og menntamálaráðherra kynnti farsældarlögin til sögunnar og aukið samtal hófst um ábyrgð á þjónustu við börn með fjölþættan vanda.

Inga Sæland, barna- og menntamálaráðherra, lýsti málaflokknum sem þungum og erfiðum í umræðu á Alþingi í febrúar 2025 og sagði að til skoðunar kæmi að ríkið tæki yfir kostnað sem félli á sveitarfélögin. Þar með viðurkenndi ríkisstjórnin bæði vandann og þörfina fyrir breytta ábyrgðarskiptingu. Í mars 2025 náðu ríki og sveitarfélög síðan samkomulagi um breytta ábyrgðarskiptingu vegna þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Samkomulagið fól í sér að ríkið tæki yfir ábyrgð á framkvæmd og fjármögnun þjónustu við þennan sérstaklega viðkvæma hóp barna. Eðli málsins samkvæmt gengu fulltrúar sveitarfélaga því út frá því að ríkið ætlaði loksins að axla ábyrgð í málaflokknum.

Kvað við annan tón

Reglugerðin sem átti að útfæra samkomulagið kvað hins vegar við annan tón. Hún gengur töluvert skemur en samkomulagið sjálft og þrengir þann hóp barna sem fellur undir ábyrgð ríkisins. Með reglugerðinni hefur ríkið þannig einhliða þrengt skilgreiningu þeirra barna sem samkomulagið nær til, með þeim afleiðingum að hluti þeirra barna sem það var ætlað að ná til fellur nú utan þess. Barn með alvarlega fötlun og fjölþættan vanda, sem getur þurft sólarhringsþjónustu utan heimilis, fellur til dæmis ekki undir ábyrgð ríkisins ef ástæða búsetunnar utan heimilis er alvarleg fötlun, fjölfötlun eða miklar hjúkrunarþarfir.

Það verður að teljast óboðlegt. Hér er um að ræða kostnaðarsaman málaflokk sem lengi hefur verið vanfjármagnaður. Sveitarfélög þurfa að sníða þjónustu sína að þeim fjármunum sem þau hafa úr að spila, en möguleikar þeirra til tekjuöflunar eru takmarkaðir og ráðast að verulegu leyti af þeirri umgjörð sem ríkið setur. Á sama tíma markar ríkið einnig ramma þeirrar þjónustu sem sveitarfélögum ber að veita. Ef ríkið ætlar ekki að taka ábyrgð á þessum hópi sem nú fellur út fyrir skilgreiningu reglugerðarinnar verður það að liggja skýrt fyrir hvernig ríkið ætlar að tryggja fjármögnun þjónustunnar með öðrum hætti. Þá verður einnig að horfast í augu við að ekki hafa öll sveitarfélög sömu aðstöðu eða sérfræðiþekkingu til að veita börnum með svo umfangsmiklar og flóknar þjónustuþarfir viðeigandi þjónustu. Einmitt þess vegna skiptir máli að ábyrgðin sé skýr og að tryggt sé að öll börn fái þá sérhæfðu þjónustu sem þau þurfa, óháð því í hvaða sveitarfélagi þau búa.

Reykjavíkurborg hafði gert ráð fyrir að kostnaður vegna þjónustu við þessi börn yrði greiddur af ríkinu í samræmi við samkomulagið. Vegna þeirrar þrengingar sem reglugerðin felur í sér situr borgin nú eftir með rúmlega milljarð króna í ófjármagnaðan kostnað. Á sama tíma hefur dýrmætur tími farið til spillis. Sveitarfélög höfðu gengið út frá því að ríkið tæki við ábyrgðinni og gátu því ekki nýtt þann tíma til að byggja upp önnur úrræði.

Lengi býr að fyrstu gerð. Það á ekki síst við þegar kemur að börnum sem glíma við fjölþættan vanda og þurfa mikinn stuðning frá samfélaginu. Því fyrr sem gripið er inn í, því meiri eru líkurnar á að bæta líðan barnsins, styðja fjölskylduna og koma í veg fyrir að vandinn vaxi síðar.

Ég tek því undir áskorun Sambands íslenskra sveitarfélaga og skora á ráðuneytið að afturkalla reglugerðina og standa við þá ábyrgð og þær skuldbindingar sem ríkið tók á sig með samkomulaginu. Ríkið getur ekki annars vegar viðurkennt vandann og tekið á sig ábyrgðina með samkomulagi og hins vegar skilgreint sig frá þeirri ábyrgð í reglugerð.

Höfundur er fulltrúi Framsóknar í velferðarráði Reykjavíkurborgar.