Sam­dráttur í losun Ís­lands – en ekki kerfis­breyting

Bráðabirgðatölur Umhverfis- og orkustofnunar (UOS) um losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi árið 2025 verða birtar um mánaðamótin. Í Skuggaspá Hellnaskers, sem byggist á opinberu losunarbókhaldi ársins 2024, mánaðarlegri eldsneytissölu, framleiðslutölum og loftslagsuppgjörum fyrirtækja, er því spáð að losunin hafi dregist saman um 2,5% frá fyrra ári. Það hljómar vel, en getur gefið villandi mynd af stöðunni. Stærstur hluti samdráttarins virðist stafa af stöðvun PCC Bakka, bilun hjá Norðuráli og minni framleiðslu Elkem. Þetta er ekki sú varanlega kerfisbreyting sem þarf til að Ísland nái loftslagsmarkmiðum sínum.

Miðspáin gerir ráð fyrir að landfræðileg losun Íslands hafi verið um 10,72 milljónir tonna CO₂-ígilda árið 2025. Hún skiptist í samfélagslosun, staðbundinn ETS-iðnað, landnotkun og innanlandsflug.

Samfélagslosun nær meðal annars til vegasamgangna, fiskiskipa, landbúnaðar, úrgangs, F-gasa og jarðvarmavirkjana. Hellnasker spáir að hún hafi minnkað um 41 þúsund tonn, eða 1,4%, og verið 2,83 milljónir tonna árið 2025.

Þróunin er þó misjöfn. Reiknuð losun vegna vegasamgangna jókst um 13 þúsund tonn þrátt fyrir fjölgun rafbíla. Á móti dróst losun fiskiskipa saman um 33 þúsund tonn samkvæmt eldsneytissölu. Minni losun F-gasa og jarðvarmavirkjana leggur til um 20 þúsund tonna samdrátt til viðbótar. Litlar breytingar eru áætlaðar í landbúnaði, úrgangi og öðrum flokkum.

Losun frá innanlandsflugi er látin óbreytt í skuggaspánni, enda fækkaði farþegum lítillega árið 2025 þótt breytingar yrðu á einstökum flugleiðum og rekstraraðilum.

Mesti samdrátturinn kemur frá staðbundnum ETS-iðnaði. Þar er spáð um 227 þúsund tonna, eða 12% lækkun. Stöðvun PCC Bakka, bilun hjá Norðuráli og minni losun Elkem vega þyngst. Um 82% af áætluðum heildarsamdrætti ársins kemur þannig frá ETS-iðnaði. Þetta er mikilvægt, því hluti árangursins stafar af rekstrarstöðvun og bilun en ekki varanlegum samdrætti eða kerfisbreytingum.

Losun vegna landnotkunar er metin um 6,21 milljónir tonna og breytist lítið milli ára. Þar er jafnframt mesta óvissan. Áhrif endurheimtar votlendis og skógræktar safnast upp yfir langan tíma og sjást ekki alltaf strax í bókhaldinu.

Skuggaspáin bendir til þess að losun hafi dregist saman árið 2025, en stærstur hluti samdráttarins stafar af tímabundnum rekstrarstöðvunum í ETS-iðnaði fremur en varanlegum kerfisbreytingum. Afstaða mín er sú að stjórnvöld þurfi því að fjárfesta í raunverulegum og mælanlegum samdrætti: hætta við fyrirhugaðan 3,2 milljarða niðurskurð til Loftslags- og orkusjóðs, beina tekjum af ETS í loftslagsaðgerðir í stað þess að afsala þeim, hefja þjóðarátak í verndun og endurheimt votlendis og setja mælanlega samdráttaráætlun fyrir vegasamgöngur sem sameinar rafvæðingu, öflugar almenningssamgöngur og virka ferðamáta. Sú nálgun er í anda Project Drawdown: að beita mörgum sannreyndum lausnum samtímis í stað þess að treysta á eina tæknilausn. Vel valdar loftslagsaðgerðir geta skilað margföldum samfélagslegum og efnahagslegum ávinningi.

Samfélagslosun Íslands

Núgildandi samdráttarkrafa Íslands gagnvart ESB er 29% árið 2030 miðað við 2005. Samkvæmt UOS er þó líklegt að krafan verði hækkuð í 41%. Miðað við þá væntanlegu kröfu þyrfti samfélagslosun að fara niður í um 1,83 milljónir tonna. Eftir árið 2025 vantaði því tæplega eina milljón tonna upp á viðmiðið og árlegur samdráttur þyrfti að verða um 8,3% frá 2026 til 2030.

Núgildandi krafa er 29%. UOS telur líklegt að samdráttarkrafa Íslands verði 41% árið 2030 miðað við 2005. Græna línan sýnir skuggaspá Hellnaskers fyrir 2025 og sviðsmynd um áframhaldandi 1,4% árlegan samdrátt til 2030.

Ef 41% samdráttarkrafan tekur gildi verður hún útfærð með árlegum losunarúthlutunum innan ESR-kerfisins. Ef losun fer yfir úthlutun þarf að nýta sveigjanleika kerfisins, meðal annars með kaupum á losunarúthlutunum frá öðrum ríkjum. Óuppgert frávik getur kallað á aðgerðaráætlun og bæst við skuldbindingu næsta árs með álagi.

Með einföldu viðmiði samfélagskostnaðar kolefnis, 25 þúsund krónum á tonn, samsvarar spáð heildarlosun ársins um 268 milljörðum króna í samfélagslegu loftslagstjóni. Þar er kerfisáhætta á borð við mögulega röskun AMOC-hafstraumakerfisins ekki endilega metin að fullu.

Sviðsmynd Hellnaskers er skýr: Ef 1,4% árlegur samdráttur héldi áfram yrði samfélagslosun enn um 2,63 milljónir tonna árið 2030, nær 800 þúsund tonnum yfir væntanlegu 41% viðmiði.

Stjórnvöld mega því ekki túlka tímabundinn samdrátt sem staðfestingu á því að núverandi stefna dugi. Verkefnið er ekki aðeins að lækka eina árstölu heldur að tryggja varanlegan samdrátt á hverju ári til 2030.

Orð Andra Snæs Magnasonar á minnismerkinu um Ok eiga því vel við: „Við vitum hvað er að gerast og hvað þarf að gera. Aðeins þú veist hvort við gerðum eitthvað.“

Heimildir: Losunarbókhald Umhverfis- og orkustofnunar 2005–2024, Skuggaspá Hellnaskers fyrir árið 2025 og umfjöllun Vísis um fjármögnun loftslagsaðgerða og tekjur af ETS og lausnasafn Project Drawdown.

Höfundur er félagi í Hellnaskeri, hugveitu um sjálfbærni.