Að­gerða­á­ætlunin er til, en hvar stöndum við?

Þessa dagana er vakin sérstök athygli víða um heim á táknmálum, heyrnarlausum, heyrnarskertum og fólki með samþætta sjón-og heyrnarskerðingu.. Hér heima gefst því gott tilefni til að staldra við og spyrja: Hvernig stendur íslenskt táknmál í raun og veru í dag? Hvað hefur gerst á undanförnum árum og hvert stefnum við?

Ég skrifa þessa grein sem heyrnarlaus einstaklingur og táknmálstalandi manneskja sem hefur lengi haft mikinn áhuga á stöðu íslensks táknmáls og réttindum þeirra sem nota það.

Ég sit ekki í stjórn Félags heyrnarlausra, er ekki í verkefnisstjórn vegna málstefnu íslensks táknmáls og þigg ekki fjármagn úr ríkissjóði vegna verkefna sem tengjast framkvæmd hennar. Ég hef því enga sérstaka innsýn „innan frá“ í það hvernig einstök verkefni ganga.

En ég hef eitt mikilvægt plagg fyrir framan mig.

Málstefnu íslensks táknmáls 2024–2027 og aðgerðaáætlun, sem Alþingi samþykkti 20. mars 2024.

Hægt er að lesa aðgerðaáætlunina hér:

https://www.althingi.is/altext/154/s/1298.html

Og þegar ég les hana vakna margar spurningar.

Metnaðarfull áætlun

Aðgerðaáætlunin er að mörgu leyti mjög merkilegt skjal. Þar er fjallað um máltöku táknmálsbarna, menntun, rannsóknir og varðveislu íslensks táknmáls, jákvætt viðhorf til málsins, fjölgun þeirra sviða samfélagsins þar sem íslenskt táknmál er notað, lagaumhverfi og máltækni.

Markmiðin eru því ekki lítil.

Í málstefnunni segir meðal annars að stuðla eigi að þróun, rannsóknum, kennslu og útbreiðslu íslensks táknmáls og styðja við menningu og menntun táknmálsfólks og táknmálsbarna. Einnig er lögð áhersla á jafna þátttöku táknmálstalandi fólks í íslensku þjóðlífi og að íslenskt táknmál sé notað til jafns við íslensku.

Þetta eru stór orð.

Þess vegna finnst mér eðlilegt, nú þegar meira en tvö ár eru liðin frá samþykkt áætlunarinnar og árið 2027 nálgast, að við spyrjum:

Hvar stöndum við?

„Framkvæmd hafin“ – en hvað þýðir það?

Það er ekki þannig að ekkert hafi verið gert.

Í opinberu yfirliti Alþingis um framkvæmd ályktunarinnar er málstefna íslensks táknmáls merkt „framkvæmd hafin“. Þar er jafnframt farið yfir stöðu einstakra aðgerða.

Yfirlitið má skoða hér:

https://www.althingi.is/altext/157/s/0260.html

Samkvæmt því yfirliti hafði framkvæmd hafist við fjölmargar aðgerðir, meðal annars varðandi snemmtæka íhlutun fyrir börn og fjölskyldur, samþættingu þjónustu, nám í kennslufræði táknmáls, ráðgjöf um máltöku, rannsóknir, SignWiki, upplýsingar um réttindi, viðburði, þýðingar, málföng og fjarnám.

Það er jákvætt.

En þá kemur næsta spurning:

Hvað þýðir í raun að „framkvæmd sé hafin“?

Þýðir það að sérstakt verkefni hafi verið sett af stað? Að starfshópur hafi verið skipaður? Að starfsmaður hafi verið ráðinn? Að fjármagn hafi verið tryggt? Að afurð sé þegar komin út? Eða getur verkefni fengið þessa merkingu vegna þess að starfsemi sem þegar var til staðar fellur að markmiði aðgerðarinnar?

Ég myndi gjarnan vilja sjá meira en stöðumerkinguna „framkvæmd hafin“.

Ég vil sjá hvað hefur verið gert, hver gerði það, hvað það kostaði og hver árangurinn er.

Sum verkefni voru enn óhafin

Opinbera yfirlitið vekur líka spurningar vegna þess að nokkrar aðgerðir voru þar enn merktar „framkvæmd ekki hafin“.

Þar má meðal annars nefna færnimat í íslensku táknmáli á grundvelli evrópskra staðla, fræðsluefni um íslenskt táknmál, endurmenntun og sérhæfingu táknmálstúlka, endurskoðun laga um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, mat á lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls og þjálfun táknmálstalandi fólks í þeirri tækni sem þarf við uppbyggingu málheildar íslensks táknmáls.

Sum þessara verkefna áttu samkvæmt áætluninni að hefjast þegar árið 2024 eða vera í gangi allt tímabil áætlunarinnar.

Þess vegna væri fróðlegt að fá nýja stöðu á þeim nú.

Hafa þau farið af stað síðan þetta yfirlit var tekið saman?

Ef svo er, hvernig?

Hvar fóru peningarnir?

Svo er það fjármögnunin.

Í tengslum við fjárlög 2024 kom fram að gert væri ráð fyrir fjármagni í málefni íslensks táknmáls, þar á meðal til aðgerða hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra vegna málstefnunnar.

Einnig hefur Málnefnd um íslenskt táknmál fjallað um stöðuna og bent á að fjármögnun einstakra aðgerða sé ekki alltaf skýr.

Ályktun Málnefndar um íslenskt táknmál um stöðuna árið 2025 má lesa hér:

https://islenskan.is/wp-content/uploads/2019/01/Alyktun-malnefndar-um-islenskt-taknmal-2025-.pdf

Sem almennur lesandi aðgerðaráætlunarinnar langar mig að geta séð framhaldið.

Hversu miklu fjármagni hefur alls verið varið til framkvæmdar málstefnunnar frá árinu 2024?

Hefur sambærilegt fjármagn fylgt henni árin 2025 og 2026?

Hvaða aðgerðir hafa fengið fjármagn og hversu mikið?

Hvað hefur verið framleitt eða byggt upp fyrir það fé?

Og hvað með þá ábyrgðaraðila sem eru aðrir en Samskiptamiðstöðin? Hafa þeir fengið sérstakt fjármagn til að framkvæma sín verkefni?

Þetta ætti að vera hægt að setja fram á einfaldan og aðgengilegan hátt.

Hverjir vinna verkin?

Önnur spurning sem mér finnst mikilvæg snýr að fólkinu sjálfu.

Hversu margir heyrnarlausir eða aðrir táknmálstalandi einstaklingar koma að framkvæmd aðgerðaráætlunarinnar?

Hafa orðið til ný störf vegna hennar?

Hafa verið ráðnir táknmálstalandi sérfræðingar, verkefnastjórar, rannsakendur, kennarar, þýðendur eða annað starfsfólk?

Ein af aðgerðunum segir beinlínis að táknmálstalandi fólk eigi að vera menntað og þjálfað í tækni sem notuð er við uppbyggingu málheildar íslensks táknmáls.

Það eitt og sér kallar á spurningu:

Hvar stendur það verkefni í dag?

Aðgerðaáætlun sem snýst um framtíð íslensks táknmáls á ekki aðeins að skapa verkefni um táknmálstalandi fólk. Hún ætti einnig að skapa tækifæri til virkrar þátttöku fólks sem býr yfir málinu, menningunni, reynslunni og þekkingunni.

Hver fylgir heildinni eftir?

Við lestur áætlunarinnar sést að ábyrgðin dreifist víða.

Þar koma við sögu ráðuneyti, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, Háskóli Íslands, Rannsóknastofa í táknmálsfræðum, Málnefnd um íslenskt táknmál, Félag heyrnarlausra, skólar, sveitarfélög, RÚV og fleiri.

En þá spyr ég:

Hver heldur utan um heildarmyndina?

Hver fylgist reglulega með því hvort verkefnin séu á áætlun?

Hver kallar eftir skýringum ef verkefni fer ekki af stað?

Hver fylgist með fjármögnuninni?

Og hvar getur ég, sem almennur borgari og táknmálstalandi einstaklingur, séð á einum stað hvað er búið, hvað er í vinnslu og hvað er ekki hafið?

Kannski vantar einfaldlega opinbert og aðgengilegt mælaborð fyrir allar aðgerðirnar.

Þar gæti staðið við hverja aðgerð:

Ábyrgðaraðili – staða – fjármagn – hvað hefur verið gert – næsta skref – áætluð verklok.

Þá þyrfti enginn að giska.

Þetta er of mikilvægt plagg til að gleymast

Tilgangur minn með þessum spurningum er ekki að gera lítið úr þeirri vinnu sem hefur verið unnin. Ég veit vel að ýmislegt gott starf fer fram hjá stofnunum, félagasamtökum og einstaklingum.

En einmitt þess vegna langar mig að sjá það.

Aðgerðaáætlunin er of mikilvæg til þess að aðeins þeir sem eru inni í kerfinu viti hvernig henni miðar áfram.

Hún var samþykkt af Alþingi.

Hún varðar tungumál sem nýtur sérstakrar lagalegrar stöðu á Íslandi.

Og hún varðar líf, menntun, réttindi, menningu og framtíð táknmálstalandi fólks.

Ég er ekki við fundarborðið og má því spyrja hvað hafi orðið úr ákvörðunum sem teknar voru fyrir hönd táknmálssamfélagsins og af Alþingi.

Mér finnst heilbrigt að fleiri spyrji líka:

Hvað hefur verið gert?

Hvað er í gangi?

Hvað hefur ekki verið gert?

Hversu miklu fé hefur verið varið?

Hver ber ábyrgð?

Hverjir hafa fengið störf og tækifæri vegna áætlunarinnar?

Og síðast en ekki síst: Hvað hefur raunverulega breyst fyrir táknmálstalandi fólk?

Málstefna íslensks táknmáls 2024–2027 er gott og mikilvægt plagg.

Nú langar mig einfaldlega að sjá hvernig orðin á blaðinu eru að verða að veruleika.

Höfundur hefur verið heyrnarlaus frá 8 ára aldri, kynntist táknmáli fyrst 10 ára og lærði það af öðrum heyrnarlausum jafnöldrum sínum. Hefur barist fyrir táknmáli á Íslandi, kennt táknmál og búið til táknmálsnámsefni, sagt fréttir á táknmáli RÚV. Setið á Alþingi.

Hefur mikla þekkingu á táknmálsaðgengi og hjálpartækjum fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta. Höfundur er með alþjóðlega diplómu í frumkvöðlafræðum, leiðsögumaður í ferðaþjónustu með táknmál sem aðalmál og verkefnastjóri með IPMA D-vottun.

Heimildir og nánari upplýsingar

Málstefna íslensks táknmáls 2024–2027 og aðgerðaáætlun:

https://www.althingi.is/altext/154/s/1298.html

Opinbert yfirlit Alþingis um framkvæmd þingsályktana:

https://www.althingi.is/altext/157/s/0260.html

Ályktun Málnefndar um íslenskt táknmál um stöðuna 2025:

https://islenskan.is/wp-content/uploads/2019/01/Alyktun-malnefndar-um-islenskt-taknmal-2025-.pdf