Meiri hætta á ferðum vegna rýrnunar jökla

Nýjustu afkomumælingar á íslenskum jöklum sýna að þeir rýrnuðu um fimmtán milljarða tonna jökulárið 2024 til 2025. Af þessum fimmtán milljörðum rýrnaði Vatnajökull um tæplega 11 milljarða tonna og Hofsjökull og Langjökull um samtals tæplega þrjá milljarða tonna.

Hrafnhildur segir veturinn í ár mjög erfiðan fyrir jöklana eins og síðasta vetur.

„Það eru tveir þættir sem ráða því hvernig þeim vegnar. Annars vegar að úrkoman sé mikil og að þá falli hún sem snjór en ekki rigning. Það var lítill snjór í fyrravetur og líka núna og stór hluti af þeirri úrkomu sem þó féll var rigning. Svo var náttúrulega mjög hlýtt síðasta sumar og sólríkt og vorið mjög hlýtt,“ segir Hrafnhildur en ýmis hitamet voru slegin á landinu í maí í fyrra þegar hitabylgja gekk yfir landið.

Hiti mældist þá víða yfir 20°C og hitamet voru slegin. Heiðskírt veður fylgdi hitanum og var því sólgeislun mikil og bræddi vetrarsnjó hratt. Þótt stutt sumarhret hafi gert í byrjun júní var sumarið í heild eitt það heitasta frá upphafi mælinga samkvæmt gögnum Veðurstofu Íslands.

Á sama tíma mældist sumarleysing á Vatnajökli sú þriðja mesta frá upphafi mælinga og á Hofsjökli sú fjórða mesta. Aðeins árin sem einkenndust af öskufalli úr Eyjafjallajökli (2010) eða sérstökum hlýindum hafa sýnt sambærilega leysingu samkvæmt upplýsingum Veðurstofunnar.

Samkvæmt þeirra mælingum mældist ársafkoma Vatnajökuls þannig um -1,43 metrar (vatnsgildi) og er það fjórða lakasta ársafkoma jökulsins frá upphafi mælinga. Hofsjökull kom enn verr út og rýrnaði um 2,09 metra, en aðeins árið 2010 hefur jökullinn tapað meiri massa. Langjökull rýrnaði um 1,49 metra sem er um 20 prósent umfram árlega meðaltalsrýrnun. Þegar talað er um rýrnun í metrum er þá eins og meðallækkun á yfirborðinu, svo sem rúmmálstapið er metið og hægt að umreikna í þynninguna.

Snjóhulan minni og sprungur að koma í ljós

Hrafnhildur segir að í þessum aðstæðum sé snjóhulan víða mun minni en að jafnaði og aðstæður verði hættulegri á jöklunum.

„Það eru að koma í ljós sprungusvæði sem við höfum ekki séð eða greint á fjarkönnunargögnum eða ekki verið meðvituð um,“ segir hún og að nú sé unnið að uppfærslu á sprungukortum sem meðal annars verða aðgengileg hjá Safetravel fyrir ferðalanga sem hyggjast fara upp á jökul.

„Það er mikilvægt að kortleggja þessi svæði nákvæmlega og nota öll þau gögn og myndir sem við höfum aðgang að,“ segir hún og að þeim hafi borist fregnir af því að fólk hafi keyrt ofan í sprungur á Vatnajökli og Langjökli í jöklaferðum.

„Hópur fólks á leið í Kverkfjöll keyrði ofan í sprungur í vor, en þá voru aðstæður ekki eins og við eigum að venjast,“ segir hún og að aðstæður hafi einnig verið varhugaverðar á Langjökli í vetur.

„Þannig það eru óvanalegar aðstæður, bæði fyrir okkur sem förum að vitja um mælitæki og hjá ferðafólki,“ segir hún, en til dæmis fóru afkomumælingar jökla afar seint fram í ár.

Óvenjulegt veðurfar

Afkomumælingum íslenskra jökla er sinnt af fjórum stofnunum. Auk þess er fjöldi einstaklinga sem sinnir sporðamælingum um land allt. Afkomumælingar eru gerðar að vori og hausti til að mæla það sem safnast á jöklana yfir veturinn og það sem bráðnar yfir sumartímann og því er jökulárið frá hausti til hausts. 

Síðustu mælingarnar fóru fram í janúar en þær fara yfirleitt fram í október. Mælingarnar sýna að þetta mikla tap skýrist annars vegar af óvenjulegum hlýindum að hausti og vetri, sem ollu því að úrkoma féll sem regn frekar en snjór, og hins vegar af einu hlýjasta sumri frá upphafi mælinga. 

Veðurlag síðasta veturs var afar óvenjulegt og einkenndist af miklum sveiflum. Samkvæmt upplýsingum frá Veðurstofunni höfðu þessar sveiflur afgerandi áhrif á afkomu jöklanna. Við venjulegar aðstæður hefði snjór tekið að safnast upp á hálendinu í nóvember en þess í stað varð veruleg leysing þegar þá gerði mikil hlýindi eftir kaldan október. 

Hrafnhildur segir þessar reglulegu afkomumælingar sýna greinilega hvernig afkoma jöklanna sveiflist í takt við sjávarhita sunnan við Ísland. Á tímabilinu 1995 til 2011 hafi jöklarnir rýrnað hratt og Vatnajökull sem dæmi hafi rýrnað um 0,74 metra á ári að meðaltali. Árin 2012 til 2020 hafi hins vegar hægt á leysingunni samfara kólnun sjávar á svæðinu og meðaltapið minnkaði í 0,34 metra á ári. 

Nú hafi þessi þróun snúist við og sjór hlýnað á ný. Frá árinu 2020 hafi hraði rýrnunar aukist verulega og því sé meðalársafkoma Vatnajökuls aftur orðin svipuð og hún var á tímabilinu 1995 til 2011. Sömu sögu sé að segja af Hofsjökli og Langjökli. 

„Eftir tímabil hægari rýrnunar virðist sem jöklarnir séu nú farnir að tapa massa jafn ört og um aldamótin síðustu,“ segir Hrafnildur.  

Afkomumælingar bútasaumsverkefni

„Veðurstofan mælir afkomu á Hofsjökli og Jarðvísindastofnun Háskólans í samstarfi við Landsvirkjun sinnir þeim svo á Vatnajökli og Langjökli. Jöklarannsóknafélagið sinnir mælingum á Mýrdalsjökli. Starfsmenn á Náttúrufræðistofnun og Veðurstofunni, sem eru bræður, sinna mælingum á tveimur litlum jöklum á Tröllaskaga. Þetta er svona bútasaumur eiginlega,“ segir Hrafnhildur.

„Afkomumælingarnar krefjast mikillar útgerðar, það er sérhæfður mannskapur og ýmis tæki, eins og snjóbílar, breyttir jeppar, vélsleðar og í einstaka tilfellum þyrlur, sem notuð eru til þess að ferðast um jöklana og sinna þessu verkefni,“ segir Hrafnhildur. Verkefnið sé auk þess kostnaðarsamt og glugginn til þess að mæla sé yfirleitt ekki mjög langur.

„Við erum þannig oft að sitja um sömu veðurgluggana. Það þarf að vera skyggni og það þarf að vera eitthvað vinnuhæft veður,“ segir hún og að því væri það í raun ómögulegt að sömu aðilar sinntu mælingum á ólíkum jöklum.

Auk þessara fjögurra stofnana sem mæla hefur Jöklarannsóknarfélagið verið í samstarfi við 66°Norður síðustu fjögur ár á svokölluðum Jöklaföstudegi í stað Svarts föstudags, þar sem hluti ágóða af netsölu rennur til félagsins. Í ár var styrkupphæðin um 2,5 milljónir. 

Hrafnhildur segir fjármagnið hafi meðal annars nýst þeim til þess að fara í afkomumælingar á Tindfjallajökli og Eyjafjallajökli og að skanna gamlar ljósmyndir af jöklum og úr ferðum félagsins sem sumar hafa verið endurgerðar. 

„Elstu myndir í safninu eru frá því um 1930 og varpa ljósi á þær miklu breytingar sem hafa orðið á jöklum landsins, en ekki síður aðbúnað jöklaferðalanga.“

Hrafnhildur segir mælingar síðasta árs sýna, til dæmis, að á Vatnajökli hafi rúmur fjórðungur vetrarúrkomu, 27 prósent, fallið sem rigning. Það hlutfall hafi ekki verið jafn hátt síðan veturinn 2016 til 2017. Þá hafi afkomumælingar einnig sýnt að snjósöfnun var í lægsta fjórðungi mæligilda á stóru jöklunum þremur, Vatnajökli, Hofsjökli og Langjökli síðastliðna þrjá til fjóra áratugi. Á Hofsjökli mældist snjóþykktin á hábungu jökulsins (~1800 m y.s.) fimm metrar og hafði þá ekki mælst minni frá upphafi mælinga árið 1988.

Mælingarnar sýndu einnig, samkvæmt upplýsingum Veðurstofunnar, að ástandið var sérstaklega slæmt á Tröllaskaga. Þar mældist mesta rýrnun frá því mælingar hófust árið 2008. Á Deildardalsjökli var massatapið metið um 15 prósentum meira en fyrra metár, 2023. 

Stærstur hluti yfirborðs óhreinn jökulís

Hlýtt og sólríkt sumar olli því þannig að megnið af snjófyrningum frá árunum 2013 til 2015 og 2022 leystist og í haust var því stærstur hluti yfirborðs jökla á svæðinu óhreinn jökulís.

Að jafnaði eru haustmælingar gerðar í október, en að þessu sinni voru síðustu tölur að koma í hús í janúar.

„Við vorum að fresta því að fara á Hofsjökul að mæla afkomu fyrr en búið væri að snjóa eitthvað til að auðvelda okkur að komast um, en við gátum nýtt okkur ágætan veðurglugga um miðjan nóvember.“

Því dróst það fram í desember að klára afkomumælingar á Vatnajökli og fram í janúar á Langjökli.

„Aðgengið fer versnandi,“ segir hún, og sem dæmi hafi aðkomuleiðir á Mýrdalsjökul um Sólheimaheiði og á Vatnajökul um Skálafellsjökul verið ófærar um tíma vegna snjóleysis og mikillar leysingar.

„Það eru opin sprungusvæði sem taka á móti fólki sem hefur áður keyrt þar upp á vetri til en nú er aðgengi erfiðara. Sama má segja fyrir Vatnajökul. Aðalleiðin til að komast að Vatnajökli hefur verið um Skálafellsjökul sem er ekki langt frá Höfn og þar var í haust mjög erfitt færi, mjög opnar sprungur og erfitt að komast um. Þannig að þetta hefur alls konar afleiðingar. Bæði er færið um jökulinn sjálfan erfiðara og að komast upp á hann háð ýmsum takmörkunum.“

Hrafnhildur bætir við að ein aðalaðkomuleiðin á Vatnajökul hafi í gegnum tíðina verið í gegnum Jökulheima og um Tungnaárjökul. Sú leið hafi verið hálfófær síðustu ár á sumrin og haustin af því að jökullinn hörfar hratt og landið sem kemur undan er þakið jökulleir og drullu.

Auk afkomumælinga eru á hverju ári framkvæmdar jökulsporðamælingar af sjálfboðaliðum Jöklarannsóknafélags Íslands. Gagnasöfnunin er á ábyrgð Jöklarannsóknafélagsins og Hrafnhildur er umsjónarmaður verkefnisins. Hún segir það framlag Veðurstofunnar að halda utan um gögnin og gera þau aðgengileg.

Hrafnhildur segir að einhverju leyti tilviljanakennt hverjir sjá um þær mælingar og hvernig það hafi skipst niður. Fyrstu sporðamælingar hafi farið fram árið 1930 og því til löng mæliröð fyrir suma jökla. Frá þeim tíma hafi svo tæknin breyst og í dag sé einnig hægt að nota loft- og gervihnattamyndir til að meta það hvernig jöklarnir hörfa.

„En það kemur ekki í staðinn fyrir hvert annað.“

Taka jökla í fóstur

„Að taka á móti mælingum frá fólki sem fer út og mælir jökulsporða. Það er fólk sem tekur jökul í fóstur og sér um að mæla hann og oft er þetta fólk sem hefur einhverja tengingu við staðinn, þannig að upphaflega voru það yfirleitt bændur sem bjuggu nálægt þessum jöklum eða áttu leið þar hjá, og verkefnin helst oft innan sömu fjölskyldunnar. Það eru tugir manna sem vitja um sína jökla á haustin og skila okkur gögnum, meðal annars ljósmyndum.“

Hún segir þekkinguna þannig haldast innan fjölskyldna og sá sem elstur sé, og fari enn út að mæla, sé Leifur Jónsson sem mælir Múlajökul og Nauthagajökul sem eru skriðjöklar í Hofsjökli og hefur gert það síðan 1981.

Hrafnhildur segir heldur ekki góðar fréttir af sporðum jökla.

„Þeir eru að hörfa mjög mikið, allt frá tíu upp í tvö hundruð metra á sumum stöðum. Það eru iðulega stærri skriðjöklar í Vatnajökli sem hafa hörfað um hundrað til tvö hundruð metra á hverju ári núna nokkur ár í röð.“

Til samanburðar er Hallgrímskirkja um 74,5 metrar á hæð.

Fylgjast vel með landinu sem birtist

Hrafnhildur segir misjafnt eftir jöklum og hvar þeir hörfa hvort það felist einhver tækifæri í landinu sem birtist. Við hörfun jöklanna myndist ný jökullón og önnur stækka en einnig minni tjarnir þar sem sums staðar hefur verið fylgst með því hvernig líf kviknar. Auk þess sé fylgst með landnámi plantna og dýra á jökulskerjum sem koma í ljós þegar jöklarnir þynnast.

„Jöklar á Íslandi eru lifandi rannsóknastofa.“

Hún nefnir að það sé stórt rannsóknarverkefni í gangi núna um það hvaða áhrif rýrnun jökla hafi á eldstöðvar. Það séu þegar merki um aukningu á kvikuframleiðslu vegna þess að það hafi létt á þrýstingi vegna massataps jöklanna og þá eigi kvika auðveldara með að leita upp.

„Fjölmargar eldstöðvar leynast undir jöklum landsins, svo sem Grímsvötn, Bárðarbunga, Kverkfjöll og Öræfajökull í Vatnajökli, og svo Katla undir Mýrdalsjökli og Eyjafjallajökli.“

Hrafnhildur segist hafa áhyggjur af horfum jöklanna og ástandi þeirra og það sé mikilvægt að miðla og fræða fólk um þessar breytingar sem eiga sér stað. Það er talsverð umferð um jöklana allt árið, jeppamenn og vélsleðamenn, og vinsælt að þvera stóru jöklana á skíðum.

„Það er stundum talað um jöklana eins og kanarífuglinn í búrinu. Þeir svara hratt breytingum í loftslagi og afleiðingarnar eru mjög sýnilegar. Þannig að það er auðveldara fyrir almenning að skilja þessar afleiðingar loftslagsbreytinga, kannski frekar en súrnun sjávar,“ segir Hrafnhildur.