Af hverju þarf ríkið að selja mér vínið?

Í dag þarf fólk á Íslandi ekki lengur að versla áfengi hjá ríkinu. Á síðustu árum hafa netverslanir með áfengi sprottið upp og sótt hratt í sig veðrið og eru nú orðnar á þriðja tug talsins. Verslanir eins og Sante, Smáríkið og fleiri bjóða þegar upp á þjónustu sem margir neytendur nýta sér.

Þrátt fyrir þessa þróun heldur ríkið áfram rekstri ÁTVR og reynir að halda í kerfi sem á sífellt erfiðara með að réttlæta tilvist sína. Ríkisverslanirnar standa ekki lengur einar á markaðnum og erfitt er að halda því fram að þær séu samkeppnishæf lausn í heimi þar sem fólk er vant hraðri og þægilegri þjónustu.

Þetta vekur upp spurningu: Af hverju þarf ríkið enn í dag að vera milliliður þegar fullorðið fólk kaupir löglega vöru?

Ég hef sjálfur séð þessa þróun frá fyrstu hendi. Ég byrjaði að vinna í veitingageiranum um árið 2004 og síðan þá hefur mikið breyst. Vöruúrval er orðið fjölbreyttara, barir og veitingastaðir faglegri og kunnátta starfsfólks hefur aukist verulega. Samhliða þessu hafa drykkjuvenjur fólks líka breyst. Fólk er farið að velja gæði fram yfir magn og sýnir meiri áhuga á því hvað það er að drekka, hvort sem um er að ræða vín, bjór eða kokteila.

Áfengissala hér á landi er þó enn föst í kerfi sem mótaðist á allt öðrum tíma, þegar talið var eðlilegt að stjórnvöld stýrðu hegðun fólks með hömlum og bönnum. En samfélagið hefur breyst. Fólk sér hvernig þetta er gert annars staðar og tekur í auknum mæli ábyrgð á eigin vali og neyslu. Samt heldur ríkið áfram að stjórna því hvar og hvernig fullorðið fólk kaupir sér áfengi.

Frjálsari sala myndi ekki aðeins auka frelsi fólks, heldur einnig bæta úrval og menningu í kringum áfengi. Í mörgum löndum hefur frjálsari sala leitt til meiri áherslu á gæði og meðvitaðri neyslu í stað þess að fólk kaupi einfaldlega til að “redda sér fyrir helgina”.

Staðan hér er því orðin mótsagnakennd. Netverslanir hafa nú þegar sýnt að eftirspurnin er til staðar, en þau fyrirtæki rekast samt á óljósan lagaramma sem virðist fremur ætlaður til að halda aftur af þróuninni en að laga reglurnar að breyttum tímum. Neytendur og fyrirtæki sitja á gráu svæði meðan kerfið hangir í fortíðinni.

Á sama tíma vilja sumir ganga enn lengra í takmörkunum og jafnvel loka fyrir netverslun með áfengi. Margir hafa jafnvel talað fyrir því að draga verulega úr aðgengi eða jafnvel banna sölu í forvarnarskyni. Slík nálgun byggir á þeirri hugmynd að lausnin felist í sífellt meiri hömlum, í stað þess að treysta fólki til að taka ábyrgð og leggja áherslu á fræðslu.

Sagan sýnir þó að bann og höft skapa sjaldnast heilbrigðari neyslu. Þegar áfengi er gert að einhverju sem þarf að fela og jafnvel banna, verður menningin síður ábyrg, en ekki öfugt.

Fyrir mér snýst þetta líka um þá þróun sem ég hef sjálfur séð á undanförnum tveimur áratugum í veitingageiranum. Neyslumenningin hefur þroskast, fólk er meðvitaðra um gæði og uppruna þess sem það drekkur og nálgunin orðin ábyrgari en áður. Sú þróun kom ekki vegna meiri hafta, heldur vegna betra framboðs, aukinnar þekkingar og breyttra viðhorfa.

Nú er timi til kominn að stíga skrefið til fulls. Ríkið ætti að hætta rekstri áfengisverslana og leyfa einkaaðilum að sjá alfarið um söluna, með skýrum reglum um aldurstakmörk og ábyrgð. Markaðurinn getur þá þróað þjónustu og úrval í takt við þarfir fólks í stað þess að ríkið stjórni vali fullorðinna einstaklinga.

Í grunninn snýst þetta einfaldlega um traust. Treystum við fullorðnu fólki til að taka eigin ákvarðanir — eða ætlum við áfram að láta ríkið gera það fyrir okkur?

Höfundur er þjónn og stemningsmaður