Breytir tæknin til­veru lesblindra?

Við lifum á tímum einnar mestu tæknibyltingar veraldarsögunnar. Við erum komin með vélar sem lesa og skrifa og hver og einn getur auðveldlega lesið fyrir og textinn birtist í áheyranlegu formi sem allir geta meðtekið. Við erum komin með gervigreind sem getur sagt okkur nánast allt sem okkur langar að vita og getur velt hlutum fyrir sér með þér. Það eina sem þú þarft að kunna er að geta spurt gervigreindina. Um leið hefur öll forritun orðið miklu auðveldari og augljóslega er svo margt að koma með gervigreindinni sem við eigum erfitt með að skilja. Við erum rétt byrjuð að sjá toppinn á ísjakanum.

Sumt í þessari breytingaþróun á sér hliðstæðu. Við skulum fara ennþá lengra aftur eða allt til upphafs 20. aldar þegar prentverkið springur í raun út og við fáum almenn dagblöð og hægt var að lesa alls konar hluti um hvaðeina sem varð þar með tiltækt almenningi. Þar með var þessi gamla tækninýjung, prentverkið, búin að skapa grundvöll fyrir almennri neyslu á ritmáli. Við erum í raun og veru búin að fara í gegnum þá byltingu.

Endalausar samskiptabyltingar

Hraði breytinganna verður sífellt meiri. Það var mikil tæknibylting að fá ritverkið og ekki löngu seinna á tuttugustu öldinni fengum við útvarpið. Það dró meðal annars táningana að sér og skapaði nýjan samskiptaheim fyrir þá. Þeir hlustuðu á músík og urðu villtir eins og var stundum sagt í gamla daga! Þetta var gríðarleg breyting og menn töluðu um að útvarpið myndi drepa dagblöðin. Það varð nú ekki.

Ekki löngu síðar kemur önnur bylting sem er sjónvarpið og menn töluðu um það að sjónvarpið myndi drepa útvarpið og auðvitað líka dagblöðin. En það varð nú ekki.

Svo kom tölvubyltingin og menn á mínum aldri muna vel eftir Sinclair Spectrum, Commodore, Atari og hvað þetta hét nú allt saman. Þetta er ekki svo þekkt í dag. En þessi tæknibreyting varð heldur ekki til þess að drepa prentverkið. Menn héldu áfram að lesa og skólakerfið hefur haldið mjög fast í þessa tæknibyltingu sem prentverkið var. Skólinn er allur harðkóðaður inn á þessa ákveðnu tækni, prenttæknina, enda mjög góð tækni og hentar fyrir flesta en ekki alla.

Lesblindir sátu eftir

Þeir sem horfa á allar þessar tæknibyltingar og hafa alltaf orðið undir eru þeir sem eru lesblindir. Þeir hafa átt dálítið bágt í ferðalaginu með prenttækninni vegna þess að þeir geta ekki af einhverjum ástæðum notað þessa tækni, sem er augljóslega mjög erfitt fyrir þá.

Þessi hópur, þeir lesblindu, hefur orðið undir í skólakerfinu og stundum í lífinu. Margir hafa fundið leiðirnar fram hjá textaþjóðfélaginu og hafa oft náð mjög mikilli færni í því að gera það sem þeir taka sér fyrir hendur og varðveitt með sér ákveðinn frumkvöðulsanda.

Í dag er að ryðja sér til rúms ný tæknibylting og á síðasta áratug hafa verið að myndast mállíkön sem hafa gert mönnum kleift að búa til raddgreina og talvélar. Þessar vélar hafa í raun og veru verið ákveðin opinberun fyrir lesblinda námsmenn sem hafa getað notað sér þessa tækni, því hún hefur opnað fyrir þeim menntun. En tæknin hefur ekki stoppað við það, heldur er líka komin gervigreind og nú blasir við að skólakerfið var alls ekki búið undir allar þessar tæknibyltingar. Lesblindir gátu hins vegar ekki látið sig dreyma um slíka byltingu í sínum villtustu draumum.

Skólakerfið hangir á gömlu tækninni

En þá bregður svo við að skólakerfið byggir enn að stórum hluta á nítjándualdartækni, textanum. Það byggir á bóknámi þar sem náminu er miðlað með bókum. Þetta verður til þess að bókin er í raun og veru enn þá þungamiðja kennslu og miðlunar upplýsinga í skólakerfinu.

Þrátt fyrir útvarp, sjónvarp, tölvur, farsíma og spjaldtölvur þá er þessi nítjándualdar tækni, textinn, enn þungamiðja kennslu. Það veldur því að stór hluti nemenda, allavega um 20% nemenda samkvæmt rannsókn Félagsvísindastofnunar, er í raun skilinn út undan. Það er töluverð fórn að mínu mati og í raun og veru algjörlega óþörf fórn vegna þess að sú tækni sem nú er tiltæk ætti í raun og veru að vera nægileg til þess að lesblindir gætu staðið jafnfætis öðrum nemendum með því að nota tölvutæknina.

Skemmdaverk og tæknibreytingar

En í staðinn eru menn farnir að henda klossunum í vélarnar, skemmdaverk (sabotage) eins og það var kallað í Frakklandi iðnbyltingarinnar. Það gerðu verkamenn vegna þess að þeir vildu ekki vélarnar. Enn finnst mér þessa viðhorfs gæta í skólakerfinu, að það eigi að kasta klossum í vélarnar þannig að þær hætti að virka. Slík skemmdaverk sjást víða þegar menn standa gegn tæknibreytingum í þágu lesblindra.

Ég er einnig þeirrar skoðunar að tæknin sem við notum til þess að mennta okkur eigi ekki að skipta máli svo lengi sem við náum markmiðum menntunar, að auka færni og skilning nemenda. Við verðum að læra að lifa með tækninni, hún er hluti af þjóðfélagi nútímans og við getum ekki horft fram hjá því að hún er komin til að vera. Við verðum að horfast í augu við það.

Við þurfum að lifa með þessari tækni og það er það sem við eigum að finna út úr í skólakerfinu og koma því inn í 21. öldina og sleppa takinu á 19. öldinni sem skólakerfið rígheldur ennþá í.

Höfundur er formaður Félags lesblindra á Íslandi.