Hver er raunmæting ís­lenskra grunn­skóla­nema?

Útspil Ingu Sæland mennta- og barnamálaráðherra með margumræddu minnisblaði frá menntamálaráðuneytinu sem var uppfullt af staðreyndavillum var enn eitt furðuverkið í umræðu um skólamál.

Hver tilgangurinn var með þessu illa unna minnisblaði er býsna óljóst. Mögulega var hann sá að blekkja samfélagið á einhvern hátt og þannig rýra starf kennara í landinu til að ná einhverskonar yfirhönd í umræðunni um virðismat kennarastéttarinnar sem ríki og sveitafélögin eiga nú við kennarastéttina í landinu. Til upprifjunar þá var virðismatið hluti af samkomulaginu sem gert var í síðustu samningum á milli KÍ, ríkisins og sveitarfélaganna.

Í ljósi þess að þrír skólastjórar skrifuðu grein sem birtist á Vísi 1. apríl sl. til að leiðrétta allar þær rangfærslur sem þar var að finna ætla ég ekki að eyða fleiri orðum í þann anga málsins, en mæli með að allir lesi þá góðu grein.

Virkni skiptir máli!

Öll viljum við sjá betri árangur nemenda okkar á heimsvísu en við verðum að horfa á hlutina í réttu ljósi. Magn er t.d. ekki það sama og gæði. Fleiri dagar á skólaári þýðir ekki endilega meiri árangur í námi. Í Finnlandi hefur verið sýnt fram á mælanlegan betri námsárangur en hjá flestum öðrum þjóðum þrátt fyrir að þar í landi séu færri skóladagar en almennt tíðkast.

Virkni er eitthvað sem allir hafa sammælst um að sé það sem skipti máli í öllu sem við tökum okkur fyrir hendur ef við viljum sjá árangur, hvort sem það er nám, vinna, íþróttir eða annað. Mér finnst því liggja beinast við að spyrja okkur: Er virknin í okkar kerfi nægilega mikil? Og getum við bætt hana og stuðlað þannig að betri árangri?

Á síðustu árum hefur mín upplifun sem kennari verið sú að almennri raunmætingu nemenda í grunnskóla hafi hnignað töluvert. Ég segi upplifun því ég hef ekki önnur gögn í höndunum en þær tölur sem snúa að mínum nemendahópum síðustu árin og þau ófáu samtöl sem ég hef átt um málefnið, bæði við kennara og stjórnendur í skólanum þar sem ég kenni og í öðrum skólum.

Þessar tölur eru ekki til sem opinberar tölur hjá Hagstofu Íslands þrátt fyrir að skólaskylda sé hér á landi sem mér finnst ámælisvert fyrir Hagstofuna. Hefði haldið að þetta væru tölur sem þyrfti að halda utan um vegna skólaskyldunnar til að hægt sé að fylgjast með hvort almennt sé verið að fara að lögum. Skólaskylda þýðir nefnilega að lögum samkvæmt ber forráðamönnum að senda börnin sín í skólann 180 daga á ári til að tryggja aðgengi þeirra að menntun.

Þessar tölur liggja mögulega hjá einhverjum sveitarfélögum en sums staðar er ekkert vitað um þær. Sveitarfélagið sem ég starfa hjá, Garðabær, er með einhver gögn um raunmætingu nemenda þar í bær, en hve langt aftur þær tölur ná eða hve nákvæmar þær eru veit ég hins vegar ekki. Tölurnar eru a.m.k. ekki opinberar. Það er því ekki hægt, mér vitanlega, að segja hver meðal raunmæting á Íslandi var hjá nemendum í 9.-10. bekk skólaárið 2014-2015 og bera það saman við raunmætingu þessara árganga skólaárið 2024-2025. Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér og að þessar tölur séu til einhversstaðar en ég er voðalega hrædd um að svo sé ekki.

Ef umræddar tölur eru ekki til mætti segja að forgangsröðun stjórnvalda sé býsna skökk því það eru til allar tölur um raunmætingu mína í vinnu á þessu tímabili. Það segir mér enn og aftur að við sem samfélag berum því miður ekki næga virðingu fyrir börnum, og því hvað þau eru að gera, til að halda utan um þessi mál með almennilegum hætti. Ástæðan fyrir því að þessar tölur eru ekki til er mögulega sú að það breytir ekki kostnaðinum við kerfið sjálft hver raunmæting nemenda er og ef eitthvað breytir ekki kostnaði þá þykir fólki það mögulega ekki merkilegt.

Hvernig er verið að nýta 180 dagana?

Í þeirri takmörkuðu umræðu sem hefur verið í gangi um gæði skólastarfs hefur lítið verið rætt um hvernig fólk er að nýta þá 180 daga sem skólakerfið er með fyrir umbjóðendur sína. Umræðan um skólagöngu sem dagvistun fyrir minni börn á meðan foreldrar eru að sinna vinnu hefur einhvern veginn orðið ofan á, sem og dagarnir sem börn geta ekki farið í skólann í t.a.m. páskafríum og vegna skipulagsdaga. Af hverju tökum við ekki dýpri umræðu um dagana sem börnin eiga að vera í skólanum, og því tengt, um það hvað börnin eru að gera í skólanum og hvernig heimilin geti betur stutt við þeirra skólagöngu?

Umfjöllun um gæðakennslustundir, skipulag kennslu, nýting námsgagna, námsmat o.fl. er eitthvað sem við ræðum stanslaust í skólunum sjálfum og reynum að bæta. En það eru svo margir aðrir þættir sem við höfum litla stjórn á. Einn þeirra er nýting nemenda okkar á þessum180 dögum sem við bjóðum upp á.

Í raun er hægt að orða það þannig að í dag eru börn í skólanum þessa 180 daga nema þegar það hentar ekki foreldrum. Og í tilfellum unglinga: þegar þeim sjálfum hentar ekki að vera í skólanum.

Skólar hafa enga heimild í dag til að hafna leyfisbeiðnum forráðamanna. Þetta eru því í raun ekki leyfisbeiðnir eins og orðið segir til um heldur leyfistilkynningar. Það er verið að segja skólanum að nemandi verði ekki í skólanum á þessum dögum og skólinn hefur ekkert um það að segja. Allt tal og undirrituð form um að í fjarverunni taki forráðamenn ábyrgð á námi barna sinna stenst síðan enga skoðun í flestum tilfellum. Eftir situr nemandinn og kennararnir með það stóra verkefni að púsla náminu saman hjá nemandanum eins vel og kostur er.

Í löndunum í kringum okkur er umhverfið allt annað. Þar er leyfisbeiðnum umsvifalaust hafnað ef það er metið svo að fjarveran muni trufla nám nemandans og fólk þarf bara að hlýða því. Lögreglan mætir jafnvel á flugvelli og sendir fólk heim með börnin sín ef það eru ekki leyfisdagar og í sumum löndum fær fólk fjársektir ef það sinnir ekki skólaskyldu. Ég er ekki endilega að segja að við ættum að ganga svona langt, en eitthvað þarf samt að breytast því við erum kominn langt út fyrir öll mörk í öllu frjálsræðinu þegar kemur að skólagöngu.

Hvað er eðlileg raunmæting?

Ég hef alltaf litið á það þannig að ef um eðlilega mætingu í skólann sé að ræða þá fer raunmæting aldrei undir 94% - nema um sé að ræða meiriháttar óheppni hvað varðar veikindi því það er skólaskylda og foreldrum bera lagaleg skylda að sjá til þess að börnin stundi skóla. 94% raunmæting á einu ári þýðir að nemandi getur verið fjarverandi 10 heila skóladaga, eða 2 vikur, og ætti það að vera alveg nóg til að dekka tilfallandi fjarveru hjá öllum undir eðlilegum kringumstæðum. Á 10 ára í skólagöngu eru síðan einhverjar undantekningar á því vegna sérstakra aðstæðna þar sem leyfi frá skóla verður eitthvað meira. Allt umfram þetta ætti að teljast óeðlilegt.

Það virðast því miður ekki vera margir foreldrar sem eru sama sinnis og ég og forgangsröðun aðeins önnur í allt of mörgum tilfellum. Ég er t.d. að upplifa meðal raunmætingu nemenda vera í kringum 89% á ári sem er langt frá 94%.

89% raunmæting á einu skólaári þýðir 20 dagar fjarverandi. Mér finnst þessar tölur, ef upplifun mín er rétt, vera fáránlegar. Að meðal fjarvera nemenda á Íslandi frá skóla sé 4 vikur á ári í landi þar sem er skólaskylda. Ég ítreka að þetta er meðaltal þannig um helmingur nemenda er í verri málum en það.

Allt virðist í dag vera orðið mikilvægara en viðvera í skóla. Frí vegna utanlandsferða er stærsti hlutinn af þessu í mínum skóla. En svo er líka „brunch“, klipping, neglur, ræktin, útgáfudagur tölvuleiks, kaupa miða á tónleika, úrslit í körfubolta vestanhafs, landsliðsæfingar ungmenna á öllum mögulegum og ómögulegum tímum eða einfaldlega að mig langar ekki, nenni ekki, nú eða ég er ekki búin að gera það sem ég átti að gera og þá sleppi ég bara.

Ég velti því fyrir mér hvort við eigum ekki fyrst að skoða hvernig landinn nýtir sér þessa 180 daga á ári sem eru í boði áður en við veltum fyrir okkur hvort við viljum hafa þá fleiri.

Allar niðurstöður sem ég veit um sýna fylgni á milli skólasóknar og árangurs og það er það sem við viljum fá út úr þessu. Við viljum ná góðum árangri í skólunum okkar. Það hefur verið sýnt fram á það að ef nemendur eru fullir þátttakendur í sínu námi þá verður námsárangurinn betri hjá hverjum og einum miðað við hans forsendur. Það er þannig í öllu lífinu sama hvort við horfum á nám, íþróttir eða annað þar sem markmiðið er aukinn árangur. Virkni er mikilvægust ef við ætlum að ná árangri.

Nemandi sem er mikið fjarverandi í námi er þannig ekki virkur og nær þar með ekki þeim árangri sem hann hefði náð ef hann hefði verið fullur þátttakandi í sínu námi. Þetta er ekki flóknara en það. Reynslan segir okkur það. Fjarvera úr námi er aldrei góð þó að vissulega nái mismunandi einstaklingar að höndla fjarveruna mis vel. Samnefnarinn er samt alltaf sá að engin fjarvera hefði þýtt minna álag fyrir viðkomandi. Viðveran ein og sér er ekki lykillinn að virkninni í öllum tilfellum en það er a.m.k. hægt að vinna í virkninni ef viðveran er fyrir hendi.

Það væri fróðlegt að skoða raunmætingu nemenda í Finnsku skólakerfi og sjá hvort þeir séu með virkara innra kerfi en við. Er möguleiki að farsælasta skólastarfið sé það sem er með mestu innri virknina, algjörlega ótengt lengd skólaársins, þ.e.a.s. mestu raunmætinguna og alhliða virkni með?

Það kæmi mér ekki á óvart!

Höfundur er grunnskólakennari.