„Miskunn­sami Sam­verjinn“ — sá sem þér ber að hata, fyrir­líta og forðast

Í fyrri greinum hér á Vísi hef ég fjallað um Fjallræðu Jesú, sæluboðin, andstöðurnar, og „Faðir vor“, og nú síðast um hvað dæmisögur eru. Þekktasta dæmisaga Jesú er án efa sagan af „miskunnsama Samverjanum“ eða „góða Samverjanum“, eins og hann er kallaður á nágrannamálum okkar. Dæmisöguna er einungis að finna í Lúkasarguðspjalli, en það eitt guðspjalla varðveitir margar af þeim dæmisögum sem lesendum eru kærar, á borð við söguna um týnda soninn. Hættan við kunnugleika er sú, að hinn sláandi boðskapur sögunnar er ekki alltaf ljós þeim sem lesa söguna eða heyra í sunnudagaskólum landsins.

Samverjar og Gyðingar

Á tíma Jesú bjuggu nokkur þjóðarbrot á því svæði sem liggur sunnan og norðan við Jerúsalem og nefndust þá Júdea og Samaría. Enn norðar en Samaría lá Galílea en þaðan var Jesús, sem skv. guðspjöllunum ólst upp í Nasaret, þorpi sem líklega hefur haft um 300 íbúa á þeim tíma.

Blómaskeið Gyðinga skv. ritum Biblíunnar var um árið þúsund fyrir kristsburð, þegar Davíð konungur réði yfir landsvæði sem náði frá Egyptalandi í suðri og inn í Líbanon og Sýrland í norðri. Eftir dauða Salómons Davíðssonar skiptist konungsríkið í tvennt, Ísrael hið forna í norðri og Júdeu í suðri, en í norðurríkinu var borgin Samaría höfuðborg. Á áttundu öld fyrir Krist sigruðu Assýringar norðurríkið Ísrael og lögðu undir sig, en suðurríkið Júdea hélt velli, með Jerúsalem sem höfuðborg. Babýloníumenn réðust síðan að Júdeu á sjöttu öldinni, eyðilögðu musterið í Jerúsalem og herleiddu Júdeumenn. Þegar Persar náðu yfirráðum yfir svæðinu var Júdeumönnum gert kleift að snúa aftur. Næstir til að hertaka svæðið voru grískumælandi en á þeirra valdaskeiði náðu Gyðingar í Júdea um tíma að öðlast sjálfstæði, þangað til Rómverjar loks náðu svæðinu undir sig undir lok fyrstu aldar fyrir Krist.

Á tíma Jesú ríkti hatur á milli Samverja og Júdeumanna og átti það hatur rætur í hernámi og sjálfstæðisbaráttu svæðanna. Júdeumenn litu þannig á að Samverjar hefðu blandast eftir innrás Assýringa, að þeir hefðu óhreinkast með því að þeir „dýrkuðu Drottin en þjónuðu einnig sínum eigin guðum að siðum þjóðanna sem þeir höfðu verið fluttir í útlegð frá“ (2 Kon 17.33). Þá buðu Samverjar aðstoð við að endurreisa musterið í Jerúsalem eftir endurkomuna úr herleiðingunni: „Við viljum byggja með ykkur því að við leitum til Guðs ykkar eins og þið“; en Júdeumenn höfnuðu því boði með orðunum: „Þið getið ekki verið með okkur um að reisa Guði okkar hús. Við ætlum einir að reisa Drottni, Guði Ísraels, hús“ (Esr 4.2, 3). Samverjar höfnuðu því að vera óhreinir og töldu sig einmitt endurspegla hinn upphaflega átrúnað sem haldist hafði í landinu. Þeir lögðu Mósebækurnar til grundvallar trú sinni, dýrkuðu Guð við Gerasímfjall og höfðu þar sitt eigið musteri, sem Júdeumenn eyðilögðu á sjálfstæðisskeiðinu um 150 fyrir Krist (Jósefus, Ant. 13.9). Samverjar og Gyðingar voru því í grunninn sama þjóð með sömu trúarhefð, en höfðu ólíka sögutúlkun og ólíka útleggingarhefð.

Hatrið náði svo langt að gyðinglegir áheyrendur dæmisögunnar forðuðust að ferðast í gegnum Samaríu, lögðu frekar á sig að ferðast yfir vesturbakkann til að þurfa ekki að eiga samskipti við Samverja, máttu ekki borða mat þeirra og ekki deila vatnsbóli með þeim. Í Mishna bókum hins gyðinglega Talmúð er tekið fram að „sá sem etur brauð Samverja er líkur þeim er etur svínakjöt“ (M. Shevi‘it 8.10) og í Jóhannesarguðspjalli drekkur Jesús vatn með samverskri konu sem minnir hann á að „Gyðingar hafa ekki samneyti við Samverja“ (Jóh 4.9). Loks er Jesús hrakyrtur í sama guðspjalli og uppnefndur „Samverji“ sem hefur „illan anda“ (8.48), en verri gerast ávirðingarnar ekki.

Miskunnsami Samverjinn

Dæmisagan af miskunnsama Samverjanum hefur því aðalpersónu sem áheyrendum ber að hata, fyrirlíta og forðast, og það samhengi gerir söguna sláandi og hneykslanlega. Fyrir nútímalesendur er Samverjinn sá sem þú hatar og vilt forðast samneyti við, hvar sem andúðin er mest. Þess má geta að Samverjar eru enn til sem þjóðernisbrot og trúarhefð og eru flestir þeirra búsettir í Ísrael eða á Vesturbakkanum. Fjöldi þeirra nær ekki þúsund manns. Í sögunni koma jafnframt fyrir prestur og levíti, en þeir eru táknmyndir fyrir afkomendur Aarons og Leví, Júdeumenn, sem og klerkar sem héldu sig frá öllu því sem óhreinkaði þá, þar með talið opin sár á slösuðum manni. Í sögunni er því jafnframt að finna ádeilu á trúarleiðtoga sem telja sig of góða til að óhreinka hendur sínar í þágu þeirra sem eiga um sárt að binda.

Sagan er í eðli sínu einföld en Jesús er að svara grundvallarspurningu, frá lögvitringi sem vildi freista Jesú. „Meistari, hvað á ég að gera til þess að öðlast eilíft líf?“. Jesús fær hann til að fara með tvöfalda kærleiksboðorðið, „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum mætti þínum og öllum huga þínum og náunga þinn eins og sjálfan þig,“ og í kjölfarið spyr maðurinn, „Hver er þá náungi minn?“. Því svaraði Jesús svo:

„Maður nokkur fór frá Jerúsalem ofan til Jeríkó og féll í hendur ræningjum. Þeir flettu hann klæðum og börðu hann, hurfu brott síðan og létu hann eftir dauðvona. Svo vildi til að prestur nokkur fór ofan sama veg og sá manninn en sveigði fram hjá. Eins kom og Levíti þar að, sá hann og sveigði fram hjá. En Samverji nokkur, er var á ferð, kom að honum og er hann sá hann kenndi hann í brjósti um hann, gekk til hans, batt um sár hans og hellti í þau viðsmjöri og víni. Og hann setti hann á sinn eigin eyk, flutti hann til gistihúss og lét sér annt um hann. Daginn eftir tók hann upp tvo denara, fékk gestgjafanum og mælti: Lát þér annt um hann og það sem þú kostar meira til skal ég borga þér þegar ég kem aftur.

Hver þessara þriggja sýnist þér hafa reynst náungi þeim manni sem féll í hendur ræningjum?“ Hann mælti: „Sá sem miskunnarverkið gerði á honum.“ Jesús sagði þá við hann: „Far þú og ger hið sama.“

Höfundur er prestur við Vídalínskirkju í Garðabæ.